૩ દાયકા પછી ‘આર્મર્ડ કોર્પ્સ’માંથી સેનાધ્યક્ષ બનનારા જનરલ ધીરજ સેઠ કોણ છે?

૩૦ જૂન, ૨૦૨૬ના રોજ જનરલ ઉપેન્દ્ર દ્વિવેદીની નિવૃત્તિ બાદ, જનરલ ધીરજ સેઠે ભારતીય સેનાના ૩૧મા ‘ચીફ ઓફ આર્મી સ્ટાફ’ (COAS) તરીકેનો ચાર્જ સંભાળી લીધો છે. ચાર દાયકાની ભવ્ય લશ્કરી કારકિર્દી ધરાવતા અને એક અદભુત રણનીતિકાર તરીકે જાણીતા જનરલ સેઠનો ઈતિહાસ અને તેમનું વિઝન આધુનિક ભારતીય સેના માટે અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થશે કે કેમ?

વિશ્વના સૌથી મોટા અને શક્તિશાળી સૈન્યોમાં સ્થાન પામતી ૧૩ લાખ સૈનિકોની ભારતીય સેનાનું નેતૃત્વ કરવું એ કોઈ સાધારણ જવાબદારી નથી. ખાસ કરીને એવા સમયે જ્યારે પડોશમાં ચીન અને પાકિસ્તાન જેવા દેશો સાથે સતત ભૌગોલિક અને વ્યૂહાત્મક સંઘર્ષ ચાલતો હોય. તાજેતરમાં જનરલ ધીરજ સેઠે ભારતીય ભૂમિદળના વડા તરીકે કમાન સંભાળી છે. તેમની આ નિમણૂક માત્ર એક રૂટિન પ્રમોશન નથી, પરંતુ ભારતીય સેનાના ઇતિહાસમાં અને ભવિષ્યની રણનીતિમાં આવેલા એક બહુ મોટા શિફ્ટનો સંકેત છે.

૧. ‘આર્મર્ડ કોર્પ્સ’નો દબદબો: ત્રણ દાયકા પછી ટેન્ક કમાન્ડર બન્યા સેનાધ્યક્ષ

ભારતીય સેનામાં સામાન્ય રીતે ઇન્ફન્ટ્રી (ખુશ્કીદળ) અથવા આર્ટિલરી (તોપખાના) ના અધિકારીઓ જ આર્મી ચીફના સર્વોચ્ચ પદ સુધી પહોંચતા હોય છે. પરંતુ જનરલ ધીરજ સેઠની નિમણૂક એક ઐતિહાસિક અપવાદ છે. ડિસેમ્બર ૧૯૮૬ માં નેશનલ ડિફેન્સ એકેડેમી (NDA) અને ઇન્ડિયન મિલિટરી એકેડેમી (IMA) માંથી પાસ આઉટ થઈને તેઓ ‘આર્મર્ડ કોર્પ્સ’ (ટેન્ક અને બખ્તરિયા વાહનોની રેજિમેન્ટ – 2nd Lancers) માં કમિશન્ડ થયા હતા. ૧૯૯૭ માં નિવૃત્ત થયેલા જનરલ શંકર રોય ચૌધરી બાદ, છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં આર્મર્ડ કોર્પ્સમાંથી સેનાધ્યક્ષ બનનારા તેઓ પ્રથમ અધિકારી છે. એક ટેન્ક કમાન્ડર તરીકેનો તેમનો અનુભવ આધુનિક મિકેનાઇઝ્ડ વોરફેર (યંત્રવત્ યુદ્ધ) માં સેનાને એક નવી અને આક્રમક દિશા પ્રદાન કરશે. 

આ પણ વાંચો: સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટી કેમ્પસમાં શ્વાનોને ખવડાવવા પર બેન, રાત્રે 8-9 દૂધની છૂટ

૨. લશ્કરી પરિવારનો વારસો અને પિતા-પુત્રનો અનોખો રેકોર્ડ

જનરલ સેઠ માટે લશ્કરી ગણવેશ એ માત્ર નોકરી નથી, પણ તેમના લોહીમાં વહેતો વારસો છે. તેમના પિતા, લેફ્ટનન્ટ જનરલ કે. એમ. સેઠ (નિવૃત્ત) ભારતીય સેનામાં એડજ્યુટન્ટ જનરલ તરીકે સેવા આપી ચૂક્યા છે અને નિવૃત્તિ બાદ છત્તીસગઢ, મધ્યપ્રદેશ અને ત્રિપુરાના ગવર્નર પણ રહી ચૂક્યા છે.

લશ્કરી ઇતિહાસમાં એક અત્યંત અનોખો અને ભાગ્યે જ જોવા મળતો રેકોર્ડ આ પિતા-પુત્રના નામે નોંધાયેલો છે. ભારતીય સેનાની સૌથી પ્રીમિયર સ્ટ્રાઇક ફોર્મેશન ગણાતી અને ભોપાલ સ્થિત ‘સુદર્શન ચક્ર કોર્પ્સ’ (૨૧ કોર્પ્સ) નું કમાન્ડિંગ પિતા અને પુત્ર બંનેએ પોતપોતાના કાર્યકાળમાં કર્યું છે! આ ઉપરાંત, જનરલ ધીરજ સેઠના નાના ભાઈ રિયર એડમિરલ રવનીશ સેઠ પણ વર્તમાનમાં ભારતીય નૌકાદળ (નેવી) માં દેશની સેવા કરી રહ્યા છે. આ એક એવો પરિવાર છે જેણે પોતાનું સર્વસ્વ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને સમર્પિત કરી દીધું છે.

૩. ‘સ્કોલર-વોરિયર’: કાશ્મીરથી લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિ સુધીનો અનુભવ

એક સારા જનરલ માત્ર યુદ્ધના મેદાનમાં જ નહીં, પણ રણનીતિના ટેબલ પર પણ તેજસ્વી હોવા જોઈએ. જનરલ સેઠને લશ્કરી વર્તુળોમાં ‘સ્કોલર-ટેન્ક કમાન્ડર’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વેલિંગ્ટનની ડિફેન્સ સર્વિસીસ સ્ટાફ કોલેજમાં તેઓ પોતાના કોર્સના ‘બેસ્ટ ઓલ-રાઉન્ડ સ્ટુડન્ટ’ રહ્યા હતા. તેમણે પેરિસ (ફ્રાન્સ) માં કમાન્ડ એન્ડ સ્ટાફ કોર્સ પણ પૂર્ણ કર્યો છે, જે તેમને સમકાલીન વૈશ્વિક સૈન્ય બાબતોની ઊંડી સમજ આપે છે. 

ફિલ્ડ ઓપરેશન્સની વાત કરીએ તો, તેમણે જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં કાઉન્ટર-ઇમરજન્સી (આતંકવાદ વિરોધી) ફોર્સનું નેતૃત્વ કર્યું છે. પશ્ચિમી થિયેટરમાં આર્મર્ડ બ્રિગેડ સંભાળી છે. તેઓ ભારતીય સેનાના એવા ગણ્યાગાંઠ્યા અધિકારીઓમાંથી એક છે જેમને બે અલગ-અલગ ઓપરેશનલ કમાન્ડ — સાઉથ વેસ્ટર્ન કમાન્ડ (જયપુર) અને સધર્ન કમાન્ડ (પુણે) — નું નેતૃત્વ કરવાનું ગૌરવ પ્રાપ્ત થયું છે. આ બંને કમાન્ડ પાકિસ્તાન સામેની પશ્ચિમી સરહદ પર નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. 

૪. ‘ડિકેડ ઓફ ટ્રાન્સફોર્મેશન’ અને થિયેટર કમાન્ડનો પડકાર

ભારતીય સેના અત્યારે તેના ‘ડિકેડ ઓફ ટ્રાન્સફોર્મેશન’ (પરિવર્તનના દાયકા) માંથી પસાર થઈ રહી છે, અને જનરલ સેઠ સામે અનેક આધુનિક પડકારો ઊભા છે. સૌથી મોટો પડકાર સેનાના માળખાકીય ફેરફારોનો છે. જનરલ સેઠના કાર્યકાળ દરમિયાન ઇન્ટિગ્રેટેડ બેટલ ગ્રુપ્સ (IBGs) ને સંપૂર્ણ રીતે ઓપરેશનલ કરવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, આર્મી, નેવી અને એરફોર્સ વચ્ચે સંકલન વધારવા માટે ‘થિયેટર કમાન્ડ્સ’ ની સ્થાપના કરવાની પ્રક્રિયા પણ હવે અંતિમ તબક્કામાં છે. ચીન જેવા દેશો આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને ડ્રોન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ વધારી રહ્યા છે, ત્યારે જનરલ સેઠના માર્ગદર્શન હેઠળ ભારતીય ભૂમિદળને આધુનિક ટેકનોલોજી, સાયબર સુરક્ષા અને ડ્રોન વોરફેરથી સજ્જ કરવાનું કામ યુદ્ધના ધોરણે આગળ વધશે.

નવા આર્મી ચીફની નિમણૂક એ માત્ર એક વ્યક્તિની સિદ્ધિ નથી, પરંતુ દેશની સંરક્ષણ નીતિની દિશા નક્કી કરનારી ઘટના છે. જનરલ ધીરજ સેઠનો બહોળો શૈક્ષણિક અને ઓપરેશનલ અનુભવ દર્શાવે છે કે તેઓ માત્ર પરંપરાગત યુદ્ધ પદ્ધતિઓના જ્ઞાતા જ નથી, પરંતુ ભવિષ્યના હાઇ-ટેક અને હાઇબ્રિડ યુદ્ધો માટે સેનાને તૈયાર કરવા સક્ષમ વિઝનરી છે. પડોશી દેશોની છૂપી હિલચાલ અને ગ્લોબલ જિયો-પોલિટિક્સના આ અત્યંત સંવેદનશીલ સમયમાં, ભારતીય સેનાનું સુકાન એક અનુભવી અને દ્રઢ નિશ્ચયી કમાન્ડરના હાથમાં છે, જે ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે અતિ-મહત્વનું પાસું બની રહેશે. 

આર્મી ચીફ સમક્ષ – ૩ મુખ્ય લક્ષ્યાંકો

માળખાકીય આધુનિકીકરણ: પાકિસ્તાન અને ચીનની પીપલ્સ લિબરેશન આર્મી (PLA) ની સતત વધતી હિલચાલ સામે ભારતીય સેનાના શસ્ત્રાગાર અને સંચાર વ્યવસ્થાને અત્યાધુનિક સ્વરૂપ આપવું. 

ત્રણેય સેનાઓનું સંકલન: ચીફ ઓફ ડિફેન્સ સ્ટાફ (CDS) સાથે મળીને સંયુક્ત ‘ઇન્ટિગ્રેટેડ થિયેટર કમાન્ડ’ ની સ્થાપના પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવી, જેથી ભવિષ્યના યુદ્ધોમાં જળ,ભૂમિ અને વાયુ સેના એકસાથે પ્રહાર કરી શકે.

આત્મનિર્ભર ભારત: સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સ્વદેશી ઉત્પાદનો (જેમ કે નવી ટેન્કો, આર્ટિલરી ગન્સ અને ડ્રોન) ને લશ્કરમાં સામેલ કરવાની પ્રક્રિયાને વધુ વેગવંતી બનાવવી.

ભારતીય ભૂમિદળ (Army) ની રેન્ક અને હાયરાર્કી (પદક્રમ)

ભારતીય સેનાના માળખાને સમજવા માટે તેના પદોને મુખ્યત્વે ત્રણ શ્રેણીમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે. સર્વોચ્ચ પદથી શરૂ કરીને નીચે ઉતરતા ક્રમમાં (Highest to Lowest) આખી હાયરાર્કી આ મુજબ છે:

૧. કમિશન્ડ ઓફિસર્સ (Commissioned Officers)

આ સેનાના ક્લાસ-૧ ગેઝેટેડ અધિકારીઓ છે, જેમની નિમણૂક ભારતના રાષ્ટ્રપતિના હસ્તાક્ષરથી થાય છે. વ્યૂહાત્મક નિર્ણયો અને યુદ્ધનું નેતૃત્વ આ અધિકારીઓ કરે છે:

જેનરલ (General): સેનાના સર્વોચ્ચ વડા (ચીફ ઓફ આર્મી સ્ટાફ – COAS).

લેફ્ટનન્ટ જેનરલ (Lieutenant General): આર્મી કમાન્ડ અથવા આખી કોર્પ્સ (Corps) ના વડા.

મેજર જેનરલ (Major General): આર્મીના આખા ડિવિઝન (Division) ના કમાન્ડર.

બ્રિગેડિયર (Brigadier): બ્રિગેડ (Brigade) ફોર્મેશનના વડા.

કર્નલ (Colonel): રેજિમેન્ટ અથવા બટાલિયનના મુખ્ય કમાન્ડિંગ ઓફિસર (CO).

લેફ્ટનન્ટ કર્નલ (Lieutenant Colonel): બટાલિયનના સેકન્ડ-ઈન-કમાન્ડ.

મેજર (Major): આર્મીની કંપની (Company) ના કમાન્ડર.

કેપ્ટન (Captain): પ્લાટૂન અથવા ડેપ્યુટી કંપની કમાન્ડર.

લેફ્ટનન્ટ (Lieutenant): આર્મીમાં પ્રવેશ પદ (IMA કે OTA માંથી પાસ આઉટ થયા પછીનું પ્રથમ પદ).

૨. જુનિયર કમિશન્ડ ઓફિસર્સ (JCOs)

આ અધિકારીઓ સેનાના જવાનો અને ઉચ્ચ કમિશન્ડ ઓફિસર્સ વચ્ચેની સૌથી મહત્વની કડી છે. તેઓ લાંબા ગાળાના અનુભવ પછી પ્રમોશન મેળવીને આ પદ પર પહોંચે છે:

સુબેદાર મેજર : બટાલિયનના સૌથી સિનિયર જેસીઓ, જે કમાન્ડિંગ ઓફિસરના મુખ્ય સલાહકાર હોય છે.

સુબેદાર : કંપની સ્તરે વહીવટી અને ઓપરેશનલ મોરચો સંભાળે છે.

નાયબ સુબેદાર: જેસીઓ શ્રેણીનું પ્રારંભિક પદ.

૩. નોન-કમિશન્ડ ઓફિસર્સ (NCOs) અને અન્ય રેન્ક

સેનાની અસલી તાકાત, જેઓ સીધા ગ્રાઉન્ડ ઝીરો પર અને સરહદો પર લડત આપે છે:

હવાલદાર : નાના સૈન્ય સેક્શનના કમાન્ડર તરીકેની જવાબદારી.

નાયક : ડેપ્યુટી સેક્શન કમાન્ડર.

લાન્સ નાયક : સિપોઈમાંથી પ્રમોશન મેળવીને બનતું પ્રથમ પદ.

સિપોઈ / જવાન (Sepoy): સેનાનો પાયાનો લડવૈયો (ભરતી થયા પછીનું મૂળ પદ).

(નોંધ: ‘ફીલ્ડ માર્શલ’ (Field Marshal) એ ભારતીય સેનાનો સર્વોચ્ચ પાંચ-સ્ટાર માનદ રેન્ક છે, જે નિવૃત્તિ વગર આજીવન રહે છે. ભારતના ઇતિહાસમાં અત્યાર સુધી માત્ર બે જ મહાનુભાવોને આ સન્માન મળ્યું છે — ફિલ્ડ માર્શલ સેમ માણેકશા અને ફિલ્ડ માર્શલ કે. એમ. કરિઅપ્પા.)