૫૦ હજાર ફોટાઓ અને સ્ક્રીનશોટ્સનો કચરો તમારા મગજને કેવી રીતે ધીમું પાડી રહ્યો છે?

તમારા સ્માર્ટફોનની ગેલેરીમાં અત્યારે કેટલા ફોટા અને વિડીયો છે? ૧૦ હજાર? ૨૦ હજાર કે ૫૦ હજાર? જે પીડીએફ ફાઈલો કે મોટિવેશનલ સ્ક્રીનશોટ્સ તમે *’ભવિષ્યમાં વાંચવા’ માટે સેવ કર્યા હતા, તે જિંદગીમાં ક્યારેય ફરી ખોલીને જોયા છે? ટેક કંપનીઓએ આપણી *’ભેગું કરવાની’ માનસિક નબળાઈનો ફાયદો ઉઠાવીને આપણને કેવી રીતે *’ડિજિટલ હોર્ડિંગ’ *(Digital Hoarding) ના ખતરનાક માનસિક રોગ તરફ ધકેલી દીધા છે, તેનું આ રહ્યું એક કડવું અને વાસ્તવિક સાયકોલોજીકલ પોસ્ટમોર્ટમ!

અત્યારે જ આ લેખ વાંચતા-વાંચતા તમારો સ્માર્ટફોન ખોલો અને તમારી ફોટો ગેલેરી, જીમેઈલનું ઇનબોક્સ કે વોટ્સએપના વણવાંચેલા મેસેજીસનો આંકડો ચેક કરો. તમને તમારા જ ફોનમાં એક આખું *’વર્ચ્યુઅલ ગોડાઉન’ દેખાશે! આપણામાંથી મોટાભાગના લોકોના ફોનમાં ૧૦ કે ૨૦ હજારથી વધુ ફોટાઓ, હજારો ઈમેલ્સ અને સેંકડો એવી ફાઈલો પડી છે, જે આપણે મહિનાઓ કે વર્ષોથી ખોલી જ નથી.

પહેલાના જમાનામાં લોકો ઘરમાં જૂના છાપાં, તૂટેલા રમકડાં કે નકામા વાસણો ભેગા કરતા, જેને મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં *’હોર્ડિંગ’ *(Hoarding – સંગ્રહખોરી) કહેવાતું. આજે એ ભૌતિક કચરાની જગ્યા આપણા ખિસ્સામાં રહેલા સ્માર્ટફોને લઈ લીધી છે. આપણે *’ડિજિટલ હોર્ડર્સ’ બની ગયા છીએ. આપણે કોઈ પણ વસ્તુને *’ડિલીટ’ કરતા ડરીએ છીએ. આ માત્ર સ્ટોરેજનો પ્રશ્ન નથી, આ એક એવી સાયકોલોજીકલ બીમારી છે જે ધીમે ધીમે આપણી વિચારવાની ક્ષમતાને કુંઠિત કરી રહી છે અને ટેક જાયન્ટ્સના ખિસ્સા ભરી રહી છે.

૧. ‘કદાચ ભવિષ્યમાં કામ લાગશે’ ની ભ્રામક સાયકોલોજી

આપણે આટલો બધો ડેટા કેમ ભેગો કરીએ છીએ? આની પાછળ એક બહુ મોટો મનોવૈજ્ઞાનિક ડર કામ કરે છે – ‘Fear of Letting Go’ (જતું કરવાનો ડર).

જ્યારે આપણે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર કોઈ સરસ રેસિપીનો વિડીયો જોઈએ કે કોઈ પુસ્તકનું ક્વોટ વાંચીએ, ત્યારે તરત જ તેનો સ્ક્રીનશોટ લઈ લઈએ છીએ. આપણને એવો ભ્રમ હોય છે કે “રવિવારે સમય મળશે ત્યારે આ રેસિપી બનાવીશ” અથવા “આ લાઈન હું ક્યાંક મારા લેખમાં વાપરીશ.” પણ વાસ્તવિકતા એ છે કે એ ‘રવિવાર’ ક્યારેય આવતો જ નથી! એ સ્ક્રીનશોટ હજારો અન્ય ફોટાઓના ઢગલામાં કાયમ માટે દટાઈ જાય છે.

આપણે એક સેલ્ફી લેવા માટે ૧૦ વાર કેમેરાનું બટન દબાવીએ છીએ, પણ એ ૧૦ માંથી ૯ ખરાબ ફોટા ડિલીટ કરવાની તસ્દી લેતા નથી. આ ‘ડિજિટલ મેદસ્વિતા’ છે. આપણે એવું માનીએ છીએ કે ડેટા સેવ કરીને આપણે આપણી યાદોને સાચવી રહ્યા છીએ, પણ વાસ્તવમાં આપણે માત્ર કચરો ભેગો કરી રહ્યા છીએ.

આ પણ વાંચો: પેટ્રોલ પંપ પરથી હવે 200 લિટરથી વધુ ડીઝલ નહીં મળે

૨. ટેક કંપનીઓનો સૌથી મોટો વેપાર: તમારી ‘ડિલીટ’ ન કરી શકવાની નબળાઈ!

તમને શું લાગે છે, ગુગલ (Google) કે એપલ (Apple) જેવી કંપનીઓ તમને શરૂઆતમાં ૧૫ જીબી (15 GB) ક્લાઉડ સ્ટોરેજ ‘ફ્રી’ માં કેમ આપે છે? આ એક બહુ મોટી બિઝનેસ ટ્રેપ છે.

શરૂઆતમાં તમને ફ્રી સ્ટોરેજની આદત પાડવામાં આવે છે. તમે આડેધડ ફોટા, બેકઅપ અને ફાઈલો ક્લાઉડ પર ચડાવતા જાવ છો. પછી એક દિવસ અચાનક તમારી સ્ક્રીન પર નોટિફિકેશન ઝબકે છે: “Storage Full. You cannot send or receive emails.” (તમારું સ્ટોરેજ ફૂલ થઈ ગયું છે). આ મેસેજ વાંચતા જ માણસ પેનિકમાં આવી જાય છે. ૫૦ હજાર ફોટાઓમાંથી બેસીને કચરો વીણવાનો સમય કે ધીરજ આજના માણસ પાસે નથી.

પરિણામે, તે ‘ડિલીટ’ કરવાને બદલે સીધો જ ૧૩૦ રૂપિયા કે ૨૦૦ રૂપિયા પ્રતિ માસનો ‘ક્લાઉડ સબસ્ક્રિપ્શન પ્લાન’ ખરીદી લે છે! ટેક કંપનીઓ બરાબર જાણે છે કે ગ્રાહક આળસુ છે. તમારી એ આળસ અને ‘જૂની યાદો ગુમાવી દેવાના ડર’ ના આધારે આજે ક્લાઉડ સ્ટોરેજનો અબજો ડોલરનો ઉદ્યોગ ધમધમી રહ્યો છે. આપણે આપણા જ અદ્રશ્ય ડેટાને સાચવવા માટે કંપનીઓને દર મહિને *’ભાડું’ ચૂકવી રહ્યા છીએ.

૩. મગજનું ‘સફોકેશન’: ડીજીટલ કચરો અને આપણી એન્ઝાયટી (Anxiety)

આ ડિજિટલ હોર્ડિંગ માત્ર આપણા ફોનને ધીમો નથી પાડતું, તે આપણા મગજને પણ ધીમું પાડે છે. સાયકોલોજીના નિષ્ણાતો માને છે કે ‘Cluttered space equals a cluttered mind’ (અસ્તવ્યસ્ત જગ્યા એટલે અસ્તવ્યસ્ત મગજ).

જ્યારે તમે તમારો ફોન ખોલો અને ઇનબોક્સમાં ૪,૫૦૦ ‘અનરીડ’ (Unread) ઈમેલ્સ લાલ કલરના આંકડામાં દેખાય, ત્યારે તમારા અર્ધજાગ્રત મનમાં એક પ્રકારનું પ્રેશર ઊભું થાય છે. તમને સતત એવું લાગ્યા કરે છે કે “મારું કંઈક કામ બાકી છે”. જ્યારે તમારે કોઈ અગત્યનો ડોક્યુમેન્ટ જોઈતો હોય અને તે શોધવા માટે તમારે હજારો નકામા ગુડ મોર્નિંગના મેસેજીસ કે મીમ્સની વચ્ચે ફાંફાં મારવા પડે, ત્યારે તે સીધી ફ્રસ્ટ્રેશન (હતાશા) પેદા કરે છે. આ ડિજિટલ કચરો આપણી નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા *(Decision-making power) ને ખાઈ જાય છે.

 ૪. ‘ભૂલી જવાનો’ કુદરતી અધિકાર અને ડિજિટલ મેમરીનો બોજ

માનવ મગજની સૌથી મોટી તાકાત એ નથી કે તે બધું જ યાદ રાખી શકે છે; મગજની સાચી તાકાત એ છે કે તે બિનજરૂરી વસ્તુઓને ‘ભૂલી’ શકે છે!

ભૂલી જવું એ કુદરતી પ્રક્રિયા છે, જેનાથી મગજમાં નવા વિચારો માટે જગ્યા બને છે. પણ આ સ્માર્ટફોન અને ડિજિટલ મેમરીએ આપણો ‘ભૂલી જવાનો અધિકાર’ છીનવી લીધો છે. ૫ વર્ષ પહેલાં કોઈ ટૂર પર ખાધેલા પિઝાનો ફોટો આજે ગુગલ ‘મેમરીઝ’ (Memories) માં પરાણે આપણા મોઢા પર મારે છે. આપણે ભૂતકાળના ડેટામાં એટલા બધા ગૂંચવાઈ ગયા છીએ કે વર્તમાનની ક્ષણો માણવાનું જ ભૂલી ગયા છીએ. બધું જ કેમેરામાં કેપ્ચર કરવાની દોડમાં, આપણે તેને આંખોથી જોવાનું અને હૃદયથી અનુભવવાનું મૂકી દીધું છે.

‘ડિલીટ બટન’ એ જ સાચી આઝાદી છે!

આપણે ડિજિટલ યુગમાં જીવીએ છીએ એટલે ફોન કે લેપટોપ વગર ચાલવાનું નથી, પણ હવે *’ડિજિટલ હાઈજીન’ *(Digital Hygiene – ડિજિટલ સ્વચ્છતા) જાળવવી એ સમયની સૌથી મોટી માંગ છે.

ક્લાઉડ સ્ટોરેજના નવા પ્લાન ખરીદવાના બદલે, *’ડિલીટ’ બટન સાથે દોસ્તી કરો. અઠવાડિયામાં એકવાર રવિવારે માત્ર ૧૫ મિનિટ કાઢીને ફોનની ગેલેરી સાફ કરવાની આદત પાડો. જે એપ્સ કે પીડીએફ છેલ્લા ૬ મહિનાથી ખોલી નથી, તેને નિર્દયતાથી ડિલીટ કરો. યાદ રાખો, તમારી જિંદગીની સૌથી સુંદર યાદો તમારા મગજમાં સેવ થયેલી છે, ફોનની સિલિકોન ચિપમાં નહીં. સાચી સ્વતંત્રતા વધુ સ્ટોરેજ ખરીદવામાં નથી, પણ ડીજીટલ મોહમાયાને ‘ટ્રેશ-બિન’માં નાખવામાં છે!

‘ડિજિટલ ડીટોક્સ’: તમારા ફોનને અને મગજને હળવા કેવી રીતે કરશો?

>  1-in-1-out રૂલ: જ્યારે પણ કોઈ નવો ફોટો પાડો કે કોઈ નવી એપ ડાઉનલોડ કરો, ત્યારે જુની અને બિનજરૂરી એક વસ્તુ ફરજિયાત ડિલીટ કરવાનો નિયમ બનાવો.

>  વોટ્સએપ ઓટો-ડાઉનલોડ બંધ કરો: ફોનના સ્ટોરેજની સૌથી મોટી પથારી વોટ્સએપના ગ્રુપ્સ ફેરવે છે. સેટિંગ્સમાં જઈને ફોટા અને વિડીયોનું *’Media Auto-Download’ બંધ કરી દો, જેથી કચરો આપમેળે ગેલેરીમાં ન ઘૂસે.

>  અનસબસ્ક્રાઇબ (Unsubscribe) ની આદત: ઇનબોક્સમાં આવતા પ્રમોશનલ ઈમેલ્સને માત્ર *’રીડ’ કરવા કરતા, બે સેકન્ડ વધુ બગાડીને તે ઈમેલની નીચે આપેલા *’Unsubscribe’ બટન પર ક્લિક કરો.

>  વીકલી ટ્રેશ-ડે (Weekly Trash Day): રવિવારની સવારના ૧૫ મિનિટ માત્ર ફોનના સ્ક્રીનશોટ્સ અને ડુપ્લિકેટ ફોટા ડિલીટ કરવા માટે ફાળવો. તમે શારીરિક કરતા વધુ માનસિક હળવાશ અનુભવશો.