ગુજરાત યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ બિલને રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુની મંજૂરી: સંપત્તિ અને વારસામાં મહિલાઓને સમાન હક, સત્તાવાર ગેઝેટ સાથે કાયદો અમલી
બંધારણના અનુચ્છેદ 44 માં નિર્ધારિત માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોને સાકાર કરવાની દિશામાં ગુજરાતે દેશભરમાં એક મોટો ઐતિહાસિક કાયદાકીય માઈલસ્ટોન સ્થાપિત કર્યો છે. ગુજરાત વિધાનસભામાં પસાર થયેલા સમાન નાગરિક સંહિતા બિલને રાજ્યપાલ બાદ ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુ તરફથી આખરી મંજૂરી (Presidential Assent) મળી ગઈ છે. રાષ્ટ્રપતિના હસ્તાક્ષર થતાં જ રાજ્ય સરકારે ‘ધી ગુજરાત યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ, 2026’ અંગેનું સત્તાવાર ગેઝેટ પ્રસિદ્ધ કરી તેને કાયદાકીય સ્વરૂપ આપી દીધું છે. ઉત્તરાખંડ બાદ આ પ્રકારનો વ્યાપક સિવિલ કોડ અમલમાં લાવનાર ગુજરાત દેશનું બીજું રાજ્ય બન્યું છે. આ નવા કાયદાથી તમામ સમુદાયોની મહિલાઓને પિતૃક અને પારિવારિક સંપત્તિમાં સમાન વારસાહક મળશે, જ્યારે પરંપરાગત રીતિરિવાજોનું જતન કરવા આદિવાસી સમુદાયને આ જોગવાઈઓમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યો છે.
કાયદાનું માળખું અને મુખ્ય વૈધાનિક પાસાં
નવા કાયદા હેઠળ રાજ્યમાં તેમજ રાજ્ય બહાર રહેતા ગુજરાતના તમામ કાયમી નાગરિકો માટે સિવિલ અધિકારોની એકસમાન વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવામાં આવી છે:
| કાયદાકીય ક્ષેત્ર | મુખ્ય જોગવાઈ અને નિયમો |
| સત્તાવાર કાયદો | ધી ગુજરાત યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ, 2026 |
| અમલનું ક્ષેત્રફળ | સમગ્ર ગુજરાત રાજ્ય તેમજ રાજ્ય બહાર વસતા ગુજરાતના રહીશો |
| ST સમુદાય મુક્તિ | બંધારણની કલમ 366(25) અને 342 હેઠળ નોંધાયેલા આદિવાસીઓને સંપૂર્ણ મુક્તિ |
| લગ્નની વયમર્યાદા | યુવક માટે 21 વર્ષ અને યુવતી માટે 18 વર્ષ પૂર્ણ હોવાં અનિવાર્ય |
| લગ્ન નોંધણી સમયગાળો | લગ્ન થયાના 60 દિવસની અંદર રજીસ્ટ્રેશન કરાવવું ફરજિયાત |
| લિવ-ઇન સંબંધો | રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ સંયુક્ત નિવેદન સાથે નોંધણી અને અલગ થવા પર જાણ કરવી ફરજિયાત |
| મિલકત અધિકાર | વસિયત વગરના અવસાનમાં પત્ની/પતિ, સંતાનો અને માતા-પિતાને સમાન હિસ્સો |
મહિલા સશક્તિકરણ અને સમાન વારસાહકની જોગવાઈ
આ કાયદાનો સૌથી ક્રાંતિકારી પાયો લિંગ સમાનતા (Gender Equality) છે. અગાઉ વિવિધ પર્સનલ લૉ હેઠળ મહિલાઓને વારસામાં અસમાન હિસ્સો મળતો હતો. નવા કાયદા મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિ વસિયતનામું (Will) કર્યા વગર અવસાન પામે છે (Intestate), તો તેની મિલકતમાં પુત્રોની સમકક્ષ પુત્રીઓને પણ સમાન હિસ્સો મળશે. આ ઉપરાંત પત્ની અને માતા-પિતાનો પણ મિલકતમાં સમાન દરજ્જો રહેશે. સાથે જ, લગ્ન સિવાય જન્મેલા, સરોગસી કે કાયદેસર દત્તક લીધેલા બાળકોને પણ જૈવિક બાળકો જેવા જ તમામ ઉત્તરાધિકાર અધિકારો પ્રાપ્ત થશે.
લગ્ન, છૂટાછેડા અને લિવ-ઇન રિલેશનશિપના કડક નિયમો
કાયદાકીય માળખામાં પારદર્શિતા લાવવા માટે સંબંધોની નોંધણી પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે:
એકપત્નીત્વનો નિયમ: જીવિત જીવનસાથી હોય ત્યાં સુધી બીજા લગ્ન કરવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ રહેશે (દ્વિપત્નીત્વ/બહુપત્નીત્વ અમાન્ય).
ધાર્મિક વિધિઓ યથાવત્: હિન્દુ સપ્તપદી, મુસ્લિમ નિકાહ, ખ્રિસ્તી આશીર્વાદ કે શીખ આણંદ કારજ જેવી તમામ પરંપરાગત અને ધાર્મિક પદ્ધતિઓથી લગ્ન થઈ શકશે, પરંતુ 60 દિવસમાં તેની સિવિલ નોંધણી અનિવાર્ય રહેશે.
લિવ-ઇન સંબંધોનું રજીસ્ટ્રેશન: રાજ્યમાં લિવ-ઇન રિલેશનશિપમાં રહેતા યુગલોએ સ્થાનિક રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ સ્ટેટમેન્ટ આપી નોંધણી કરાવવી પડશે. સંબંધોનો અંત આવે ત્યારે પણ રજિસ્ટ્રારને ઔપચારિક જાણ કરવી પડશે.
ST સમુદાયને મુક્તિ અને વિવાદ નિવારણ પદ્ધતિ
બંધારણની કલમ 366(25) અને 342 હેઠળ આવતા અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયના સભ્યો તેમજ બંધારણના ભાગ-21 હેઠળ સંરક્ષિત વિશેષ પરંપરાગત અધિકારો ધરાવતા વર્ગોને આ કાયદામાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે, જેથી તેમની સાંસ્કૃતિક ઓળખ સુરક્ષિત રહે. આ ઉપરાંત, પારિવારિક અદાલતોમાં કેસોનું ભારણ ઘટાડવા માટે છૂટાછેડા કે લગ્ન સંબંધી તકરારમાં સીધા કોર્ટમાં જવા પૂર્વે પ્રિ-લિટિગેશન મેડિએશન (મધ્યસ્થતા) નો વિકલ્પ ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યો છે. લગ્ન નોંધણીના સત્તાવાર પ્રમાણપત્ર વગર સરકારી કાગળો કે રોજગાર દસ્તાવેજોમાં વૈવાહિક દરજ્જો બદલી શકાશે નહીં.
ગુજરાત યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ 2026 ને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળવી એ રાજ્યના સામાજિક અને કાયદાકીય સુધારાઓની દિશામાં એક યુગપ્રવર્તક પગલું છે. અંગત કાયદાઓમાં રહેલી વિસંગતતાઓ દૂર કરીને તમામ નાગરિકો માટે સમાન અધિકારોનું માળખું રચવાની સાથે મહિલાઓ અને બાળકોના કાનૂની સંરક્ષણને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા અપાઈ છે. હવે સત્તાવાર ગેઝેટ અમલી બનતાં વહીવટી તંત્ર રજીસ્ટ્રેશન પોર્ટલ અને સ્થાનિક ઓથોરિટીઓ દ્વારા આ કાયદાનું જમીની સ્તરે પાલન કરાવવાની તૈયારીઓમાં લાગી ગયું છે.
