રાફેલ ડીલમાં ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર માટે ફ્રાન્સની ના; સોર્સ કોડ અને કન્ટ્રોલ ફ્રાન્સ પાસે જ રહેશે
ભારતીય વાયુસેના (IAF) ની તાકાત વધારવા માટે 114 રાફેલ લડાકુ વિમાનો ખરીદવાની તૈયારીઓ વચ્ચે ભારત અને ફ્રાન્સ વચ્ચેની આ સૌથી મોટી સંરક્ષણ ડીલને લઈને મહત્ત્વપૂર્ણ વિગતો સામે આવી છે. અંદાજે 35 થી 40 અબજ ડૉલર (લગભગ ₹3.30 લાખ કરોડ) જેટલી જંગી રકમ ખર્ચવા છતાં ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર અને સંવેદનશીલ પાર્ટ્સના મુદ્દે ફ્રાન્સે સ્પષ્ટ લક્ષ્મણ રેખા ખેંચી દીધી છે. ફ્રાન્સે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારતમાં રાફેલ વિમાનો એસેમ્બલ જરૂર થશે, પરંતુ વિમાનનું મુખ્ય કંટ્રોલ સિસ્ટમ, M88 એન્જિનના મહત્ત્વના પાર્ટ્સ અને ‘સોર્સ કોડ’ ફ્રાન્સ પાસે જ સુરક્ષિત રહેશે.
રાફેલ ભારતમાં બનશે, પણ મુખ્ય કંટ્રોલ અને M88 એન્જિનના પાર્ટ્સ ફ્રાન્સમાં જ બનશે
ફ્રાન્સના અખબાર ‘દ ડેલી એન્ટરપ્રાઈઝ’માં પ્રકાશિત અહેવાલ મુજબ, ફ્રાન્સે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે રાફેલ ફાઈટર જેટ ભારતીય કારખાનાઓમાં એસેમ્બલ થઈ શકે છે, પરંતુ તેનું મુખ્ય કંટ્રોલ સિસ્ટમ ફ્રાન્સમાં જ રહેશે. રાફેલના M88 એન્જિન બનાવતી કંપની ‘સફ્રાં’ (Safran) ના CEO ઓલિવિયર એન્ડ્રીસે અગાઉ જ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ભારતમાં એસેમ્બલી લાઇન જરૂર લગાવવામાં આવશે, પરંતુ એન્જિનના સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ અને સંવેદનશીલ પાર્ટ્સ ફ્રાન્સ સિવાય ક્યાંય બનશે નહીં. વિમાનની ડિઝાઇન, ક્રિટિકલ કમ્પોનન્ટ્સ અને નિયંત્રણને લગતા તમામ આયામો ફ્રાન્સ પાસે જ રહેશે.
હૈદરાબાદમાં ટાટા દ્વારા ફ્યુઝલેજ તૈયાર થશે, પણ બ્લૂપ્રિન્ટ ડસોલ્ટની જ રહેશે
ડસોલ્ટ અને ટાટા એડવાન્સ્ડ સિસ્ટમ્સ વચ્ચે થયેલી સમજૂતી હેઠળ હૈદરાબાદ પ્લાન્ટમાં સેન્ટ્રલ ફ્યુઝલેજ (વિમાનનું મુખ્ય માળખું), આગળનો, પાછળનો હિસ્સો અને સાઇડ પેનલ્સ બનાવવામાં આવશે. વર્ષ 2028 ના નાણાકીય વર્ષથી શરૂ થનારા આ ઉત્પાદનમાં દર મહિને 2 ફ્યુઝલેજ તૈયાર કરવાનું આયોજન છે. જોકે, આ તમામ માળખાં ડસોલ્ટના બ્લૂપ્રિન્ટ પર જ બનશે અને ટાટા કે ભારત પાસે આ વિમાનને વેચવા કે તેમાં પોતાના સ્તરે કોઈ મોટા ફેરફાર કરવાનો અધિકાર રહેશે નહીં.
આ પણ વાંચો: કુલગામ એન્કાઉન્ટરમાં લશ્કર-એ-તૈયબાનો આતંકી લતીફ ભટ ઠાર
સોર્સ કોડ આપવાનો ફ્રાન્સનો ઈનકાર, માત્ર મિસાઇલ ઇન્ટિગ્રેશનની છૂટ
સૌથી મહત્ત્વનો મુદ્દો એ છે કે ફ્રાન્સ રાફેલ લડાકુ વિમાનોનો ‘સોર્સ કોડ’ ભારતને આપવા માટે તૈયાર નથી. ભારતીય વાયુસેના પાસે પોતાની મિસાઇલોને આ વિમાન સાથે ઇન્ટિગ્રેટ કરવાનો ચોક્કસ અધિકાર રહેશે, પરંતુ વિમાનના મુખ્ય લડાકુ સિસ્ટમમાં ભારત કોઈ ફેરફાર કે છેડછાડ કરી શકશે નહીં. એન્જિનના મામલે પણ ‘સફ્રાં’ માત્ર સામાન્ય ઘસાતા પાર્ટ્સ બદલવા કે રિપેરિંગ માટે જ સેન્ટર ચલાવશે, જ્યારે તમામ મહત્ત્વના સ્પેરપાર્ટ્સ ફ્રાન્સથી જ બનીને આવશે.
AMCA પ્રોજેક્ટમાં ફ્રાન્સની કંપની ‘સફ્રાં’નું અલગ વલણ
એક તરફ રાફેલ ડીલ મામલે ફ્રાન્સ અત્યંત કડક વલણ અપનાવી રહ્યું છે, ત્યારે બીજી તરફ ભારતના 5મી પેઢીના લડાકુ વિમાન પ્રોજેક્ટ ‘AMCA’ ના એન્જિન માટે ‘સફ્રાં’ સંપૂર્ણ ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર કરવા, DRDO સાથે મળીને કામ કરવા તથા ભારતના આઈપીઆર (IPR) અધિકારો આપવાની વાત કરી ચૂકી છે.
| રાફેલ ડીલના મુખ્ય પાસા | વર્તમાન સ્થિતિ અને શરતો |
| કુલ વિમાન અને ડીલની રકમ | 114 રાફેલ ફાઈટર જેટ — અંદાજે 35 થી 40 અબજ ડૉલર (લગભગ ₹3.30 લાખ કરોડ) |
| ભારતમાં ઉત્પાદન (હૈદરાબાદ પ્લાન્ટ) | FY 2028 થી ટાટા એડવાન્સ્ડ સિસ્ટમ્સ દ્વારા દર મહિને 2 ફ્યુઝલેજ અને સાઇડ પેનલ્સનું નિર્માણ |
| ફ્રાન્સ પાસે રહેનારા મુખ્ય અધિકારો | વિમાનનું મુખ્ય કંટ્રોલ સિસ્ટમ, સોર્સ કોડ, ડિઝાઇન અને M88 એન્જિનના સંવેદનશીલ પાર્ટ્સ |
| ભારતને મળનારા અધિકારો | ભારતીય મિસાઇલોનું ઇન્ટિગ્રેશન અને સામાન્ય રિપેરિંગ/મેન્ટેનન્સ સેન્ટર |
| AMCA પ્રોજેક્ટમાં વલણ | 5મી પેઢીના AMCA એન્જિન માટે DRDO સાથે મળીને સંપૂર્ણ ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર અને IPR ની તૈયારી |
114 રાફેલ વિમાનોની આ ડીલથી ભારતીય વાયુસેનાની લડાકુ ક્ષમતામાં ચોક્કસ વધારો થશે અને હૈદરાબાદ પ્લાન્ટમાં એસેમ્બલી લાઇન શરૂ થશે, પરંતુ ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર અને ‘સોર્સ કોડ’ ન મળવાના કારણે સંપૂર્ણ આત્મનિર્ભરતાના મોરચે ભારતના હાથ ખાલી રહેવાના છે. આ સ્થિતિમાં ભવિષ્યની સંરક્ષણ જરૂરિયાતો માટે સ્વદેશી ‘AMCA’ પ્રોજેક્ટ અને DRDO ના સંશોધનો ભારત માટે વધુ નિર્ણાયક સાબિત થશે.
