હોર્ડિંગ્સ છાપતા કોચિંગ માફિયાઓ અને ‘EMI’ ભરતા માતા-પિતાની ગેરહાજરી વચ્ચે યુવાનોએ અડધી રાત્રે સિસ્ટમને કેવી રીતે ઝુકાવી?
જ્યારે દેશના વડાપ્રધાન અડધી રાત્રે વિડીયો સંદેશ જાહેર કરીને ‘મિત્રો…’ ને બદલે ફ્રેન્ડઝ- Friends સંબોધન સાથે જંતર-મંતર પર બેઠેલા યુવાનો સાથે સંવાદની શરૂઆત કરે, અને બીજી તરફ લદ્દાખમાં મહિનાઓથી ચાલી રહેલા અહિંસક સંગ્રામના પ્રતીક સમાન સોનમ વાંગચુક પોતાના લાંબા ઉપવાસના પારણાં કરે—ત્યારે સમજી લેવું કે લોકશાહીમાં ‘શાંતિપૂર્ણ આક્રોશ’ ની તાકાત આજે પણ અકબંધ છે. પરંતુ પેપર લીક અને રોજગારીના મુદ્દે રસ્તા પર ઉતરેલા આ યુવાનોની લડાઈમાં એક બહુ મોટો અને ડરામણો ખાલીપો છે. જે કોચિંગ ક્લાસવાળાઓએ લાખોની ફી ઉસેટી હતી તે ‘શિક્ષણ માફિયાઓ’ આજે ગાયબ છે, અને જેમના સપના પૂરા કરવા યુવાનો રસ્તા પર લાઠીઓ ખાઈ રહ્યા છે, તે મધ્યમવર્ગીય માતા-પિતા પણ આ આંદોલનમાં ઓછા દેખાય છે. આ માત્ર સિસ્ટમ સામેની લડાઈ નથી, આ આધુનિક સમાજના બેવડા ધોરણો સામે યુવાપેઢીનો એકલો અને ઐતિહાસિક જંગ છે.
કોઈપણ દેશના ઇતિહાસમાં જ્યારે યુવાનો રસ્તા પર ઉતરે છે, ત્યારે તે સમયનો દસ્તાવેજ બની જાય છે. અત્યારે જંતર-મંતર પર જે યુવાનો ધોમધખતા તાપમાં પ્લેકાર્ડ લઈને બેઠા છે, તેમણે સાબિત કરી દીધું છે કે હિંસા કે તોડફોડ વિના પણ સત્તાના બહેરા કાન ખોલી શકાય છે. અડધી રાત્રે પ્રધાનમંત્રીએ કરેલું સંબોધન એ વાતનો પુરાવો છે કે શાસકો પણ સમજી ગયા છે કે આ કોઈ રાજકીય પક્ષનો પ્રેરિત વિરોધ નથી, પણ અંદરથી સળગી રહેલા ‘સાચા મેરિટ’ નો જ્વાળામુખી છે. પરંતુ આ આંદોલનને એક અલગ સમાજશાસ્ત્રીય નજરે જોવાની જરૂર છે. આ યુવાનો સિસ્ટમ સામે તો જીતી રહ્યા છે, પણ પોતાના જ સમાજ અને ‘ગુરુઓ’ થી તેઓ સાવ એકલા પડી ગયા છે.
અબજો રૂપિયાના ‘કોચિંગ માફિયાઓ’નું અચલ મૌન
જ્યારે યુપીએસસી (UPSC), નીટ (NEET) કે અન્ય કોઈ સરકારી પરીક્ષાનું રિઝલ્ટ આવે છે, ત્યારે બીજે જ દિવસે દેશભરના અખબારોના પહેલા પાને અને હાઇવેના મોટા હોર્ડિંગ્સ પર કોચિંગ ક્લાસવાળાઓની જાહેરાતો છવાઈ જાય છે. “આ ટોપર અમારો વિદ્યાર્થી છે” એવો દાવો કરવા માટે આ કોર્પોરેટ ક્લાસીસ વચ્ચે પડાપડી થાય છે.
પરંતુ આજે એ જ વિદ્યાર્થીઓ જ્યારે પેપર લીક અને પરીક્ષાની ગેરરીતિઓ સામે રસ્તા પર બેઠા છે, ત્યારે આ મલ્ટી-બિલિયન ડોલરની કોચિંગ ઇન્ડસ્ટ્રીએ ભેદી મૌન ધારણ કરી લીધું છે. જેમના એ.સી. ક્લાસરૂમમાં બેસવા માટે વિદ્યાર્થીઓએ લાખો રૂપિયાની ફી ભરી હતી, એ સંચાલકો આજે ક્યાં છે?
વાસ્તવિકતા એ છે કે શિક્ષણના આ વેપારીઓ માટે વિદ્યાર્થી માત્ર એક ‘ગ્રાહક’ (Consumer) છે. જ્યાં સુધી સિસ્ટમમાંથી નફો મળે છે, ત્યાં સુધી તેઓ સાથે છે. પણ જ્યારે સિસ્ટમ સામે સવાલ પૂછવાનો આવે, ત્યારે આ ‘એજ્યુકેશન માફિયા’ પોતાની દુકાનોના શટર પાડીને એ.સી. રૂમમાં ભરાઈ જાય છે. યુવાનોને આજે સમજાઈ ગયું છે કે પૈસાથી માત્ર સિલેબસ ખરીદી શકાય છે, લડવા માટેની કરોડરજ્જુ નહીં.
આંદોલનમાં ખોવાયેલા વાલીઓ: ‘EMI’ અને ડરનો શિકાર બનેલો મધ્યમ વર્ગ
૧૯૭૪ ના ગુજરાતના ‘નવનિર્માણ આંદોલન’ નો ઇતિહાસ તપાસો. જ્યારે યુવાનો મેસના બિલ કે ભ્રષ્ટાચાર સામે રસ્તા પર ઉતર્યા હતા, ત્યારે આખો સમાજ, વેપારીઓ અને ખાસ કરીને માતા-પિતા તેમની પડખે ઊભા હતા. પણ આજે જંતર-મંતર પર યુવાન સાવ એકલો લડી રહ્યો છે. જે માતા-પિતાએ પેટે પાટા બાંધીને, જમીન ગીરવે મૂકીને કોચિંગની ફી ભરી હતી, તેઓ આજે સંતાનોની પડખે રસ્તા પર કેમ નથી?
કારણ સ્પષ્ટ છે: આજનો મધ્યમ વર્ગ હોમ લોન, કાર લોન અને ઈએમઆઈ (EMI) ના બોજા હેઠળ એટલો દબાઈ ગયો છે કે તેનામાં સિસ્ટમ સામે આંખ ઉઠાવવાની તાકાત જ નથી બચી. તેમને ડર છે કે જો તેઓ રસ્તા પર જશે, તો પોલીસ કેસ થશે, નોકરી જતી રહેશે અને હપ્તા બાઉન્સ થશે. સિસ્ટમે મધ્યમ વર્ગના હૃદયમાં એક એવો ડર બેસાડી દીધો છે કે તેઓ પોતાના જ સંતાનોના હકની લડાઈમાં તેમની સાથે ઊભા રહી શકતા નથી. આજના યુવા આંદોલનની આ સૌથી મોટી અને વણકહી ‘એકલતા’ છે.
અડધી રાતનું સંબોધન અને વાંગચુકના પારણાં: અહિંસાનો વિજય
છતાં, આ એકલતા વચ્ચે પણ આ યુવાનોની મક્કમતાએ દેશની દિશા બદલી નાખી છે. જ્યારે વડાપ્રધાન પોતે મધરાતે વિડીયો મારફતે યુવાનોને ‘મિત્રો’ કહીને સંબોધે અને ભરોસો આપે, ત્યારે તે એ વાતની સાબિતી છે કે સત્તા ગમે તેટલી પ્રચંડ હોય, પણ જ્યારે યુવાનોનો આક્રોશ શાંત અને સંગઠિત હોય, ત્યારે તેને અવગણી શકાતો નથી.
બરાબર આ જ સમયે સોનમ વાંગચુકે પણ પોતાનો લાંબો ઉપવાસ તોડ્યો છે. વાંગચુકની ભૂખહડતાળ અને જંતર-મંતર પર બેઠેલા યુવાનો—આ બંને ઘટનાઓ વચ્ચે એક અદ્રશ્ય દોરો બંધાયેલો છે. આ બંને લડાઈઓ દર્શાવે છે કે આધુનિક ભારતમાં ‘સ્વૈચ્છિક પીડા’ (Voluntary Suffering) અને ‘શાંતિપૂર્ણ જિદ્દ’ હજુ પણ સૌથી મોટા રાજકીય હથિયારો છે. સિસ્ટમે બંને જગ્યાએ સંવાદનો રસ્તો અપનાવવો પડ્યો, જે ભારતીય લોકશાહીની એક બહુ મોટી જીત છે.
જંતર-મંતર પર બેઠેલા આ યુવાનો હવે માત્ર નોકરી કે પરીક્ષા માટે નથી લડી રહ્યા, તેઓ દેશની નૈતિકતા બચાવવાની લડાઈ લડી રહ્યા છે. તેમણે પોતાના ડરપોક વાલીઓને હિંમતનો પાઠ ભણાવ્યો છે અને સ્વાર્થી કોચિંગ ક્લાસવાળાઓને તેમની ઔકાત બતાવી દીધી છે. જ્યારે સત્તા અડધી રાત્રે તમારી સાથે વાત કરવા તૈયાર થાય અને દેશના દૂરના ખૂણે વર્ષોથી ચાલતી માંગણીઓ સામે સરકાર વાટાઘાટો શરૂ કરે, ત્યારે સમજવું કે દેશનું ભવિષ્ય એવા યુવાનોના હાથમાં જઈ રહ્યું છે, જેઓ સિસ્ટમના ખોખલાપણા સામે ઝૂકવાને બદલે તેને બદલવાની તાકાત ધરાવે છે. આ યુવાનો એકલા જરૂર છે, પણ લાખોની ભીડ કરતાં તેમનું વજન વધુ પડે છે.
યુવા આંદોલનની સાયકોલોજી અને અર્થશાસ્ત્ર
કોચિંગ ઇન્ડસ્ટ્રીનું કદ વિરુદ્ધ નૈતિકતા: રિપોર્ટ્સ અનુસાર ભારતની ‘કોચિંગ ઇન્ડસ્ટ્રી’ નું વાર્ષિક ટર્નઓવર ૫૮,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાને પાર કરી ગયું છે! છતાં, પરીક્ષા પ્રણાલીમાં સુધારા લાવવાના આ રાષ્ટ્રીય આંદોલનમાં તેમનું આર્થિક કે નૈતિક યોગદાન શૂન્ય છે. વિદ્યાર્થીઓને હવે સમજાઈ રહ્યું છે કે આ ‘ગુરુકુળો’ નથી, પણ ‘કોર્પોરેટ મોલ્સ’ છે.
‘લીડરલેસ’ આંદોલનની તાકાત: જંતર-મંતરના પ્રદર્શનોની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તેનો કોઈ એક રાજકીય ચહેરો કે નેતા નથી. આ સંપૂર્ણપણે ‘ઓર્ગેનિક’ અને લીડરલેસ મુવમેન્ટ છે. ઇતિહાસ કહે છે કે જે આંદોલનમાં કોઈ સ્થાપિત નેતા નથી હોતો, તેને તોડવું કે ખરીદવું સત્તાધીશો માટે સૌથી અઘરું હોય છે.
સંવાદનું મહત્વ : પ્રધાનમંત્રીનું અડધી રાતનું સંબોધન એ ડેમેજ કંટ્રોલની સાથે સાથે એ વાતની પણ સ્વીકૃતિ છે કે સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં યુવાનોના સળગતા પ્રશ્નોને હવે જૂની ફાઈલોની જેમ દબાવી શકાય તેમ નથી. સમયસરનો સંવાદ જ લોકશાહીને અરાજકતાથી બચાવી શકે છે.
