ફ્રી રિટર્ન’ ની આધુનિક આદત પાછળ છુપાયેલી છે ભયાનક આર્થિક અને પર્યાવરણીય બરબાદી!

સ્માર્ટફોનની સ્ક્રીન પરથી રાત્રે ૪ અલગ-અલગ રંગના શર્ટ ઓર્ડર કરવા, ઘરે આવ્યા પછી ચારેય પહેરીને જોવા અને તેમાંથી ૩ શર્ટ “ગમ્યા નહીં” કે “ફિટિંગ બરાબર નથી” એવું કારણ આપીને કુરિયર વાળાને પરત પકડાવી દેવા… આજના ડિજિટલ ગ્રાહક માટે આ બહુ સામાન્ય અને રોજિંદી વાત બની ગઈ છે. ગ્રાહકને એમ લાગે છે કે “રિટર્ન તો ફ્રી છે, એમાં શું નુકસાન?”, પણ વાસ્તવમાં, આ એક ક્લિક પાછળ ઈ-કોમર્સ જગતનું એક એવું ભયાનક ‘રિવર્સ અર્થશાસ્ત્ર’ (Reverse Economics) કામ કરી રહ્યું છે, જે લાખો નાના વેપારીઓને બરબાદ કરી રહ્યું છે અને ધરતીને કચરાપેટી બનાવી રહ્યું છે. ‘ફ્રી રિટર્ન’ ની આ માયાજાળ પાછળનું કડવું સત્ય સમજવા જેવું છે.

માર્કેટિંગની દુનિયાનો એક વણલખ્યો નિયમ છે: “જો બજારમાં કોઈ વસ્તુ ફ્રીમાં મળી રહી છે, તો તેનો અર્થ એ છે કે તેની કિંમત કોઈક બીજું ચૂકવી રહ્યું છે! “જ્યારે ઈ-કોમર્સ કંપનીઓએ ભારતમાં પગપેસારો કર્યો, ત્યારે ગ્રાહકોનો ભરોસો જીતવા માટે તેમણે ‘No Questions Asked Return Policy’ (કોઈ પણ પ્રશ્ન પૂછ્યા વિના સામાન પાછો લેવાની નીતિ) શરૂ કરી. ગ્રાહકોને આદત પડી ગઈ કે દુકાનમાં જઈને ટ્રાયલ રૂમમાં કપડાં પહેરવા કરતા ઘરે જ મંગાવી લઈએ, નહીં ગમે તો પાછા આપી દઈશું. આ ‘કન્વીનિયન્સ’ (સગવડતા) ધીમે ધીમે એક સાયકોલોજિકલ બીમારી બની ગઈ છે. ભારતમાં આજે ફેશન અને કપડાંની કેટેગરીમાં રિટર્નનો દર ૩૦% થી ૪૦% જેટલો ભયાનક છે. એટલે કે, દર ૧૦૦ માંથી ૪૦ પાર્સલ પાછા જાય છે! આ ‘રિટર્ન’ ની પ્રક્રિયા પાછળ જે આર્થિક બરબાદી થાય છે, તેનું પોસ્ટમોર્ટમ આપણી આંખો ખોલવા માટે પૂરતું છે:

 ૧. ‘રિવર્સ લોજિસ્ટિક્સ’ નું અર્થશાસ્ત્ર: સામાન વેચવા કરતા પાછો લાવવો મોંઘો પડે છે.

જ્યારે ગ્રાહક કોઈ સામાન ઓર્ડર કરે છે, ત્યારે તે ગોડાઉનમાંથી પેક થઈને સીધો ઘરે પહોંચે છે. આને ‘ફોરવર્ડ લોજિસ્ટિક્સ’ કહેવાય, જે એકદમ સસ્તું અને સીધું હોય છે. પરંતુ જ્યારે એ જ સામાન રિટર્ન થાય છે, ત્યારે કંપનીની માથાકૂટ બમણી થઈ જાય છે. ડિલિવરી બોય ગ્રાહકના ઘરેથી પાર્સલ લેવા આવે છે, તે સ્થાનિક હબમાં જાય છે, ત્યાંથી મોટા વેરહાઉસમાં જાય છે. ત્યાં એક કર્મચારી એ બોક્સ ખોલીને ચેક કરે છે કે સામાન વાપરેલો કે ખરાબ તો નથી થઈ ગયો ને? જો કપડાં હોય તો તેને ફરીથી ઇસ્ત્રી કરીને નવા પ્લાસ્ટિકમાં રિ-પેક કરવા પડે છે અને પછી તેને ફરીથી સિસ્ટમમાં ‘ઇન્વેન્ટરી’ (સ્ટોક) તરીકે ચડાવવા પડે છે.

 આખી આ પ્રક્રિયાને ‘રિવર્સ લોજિસ્ટિક્સ’ કહે છે. આંકડાઓ કહે છે કે એક ૫૦૦ રૂપિયાના શર્ટને વેચવાનો ખર્ચ જો ૫૦ રૂપિયા આવતો હોય, તો તેને પાછો લાવીને ફરી વેચવા લાયક બનાવવાનો ખર્ચ ૧૫૦ રૂપિયા આવે છે!

૨. આઘાતજનક સત્ય: રિ-પેક કરવા કરતા સામાન ‘સળગાવી દેવો’ સસ્તો પડે છે!

સૌથી આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે પરત આવેલો બધો જ સામાન ફરીથી વેચાતો નથી. ઘણી ઈ-કોમર્સ કંપનીઓ અને ફાસ્ટ-ફેશન બ્રાન્ડ્સ માટે સામાન પાછો લાવીને તેને ચેક કરવાનો મેન્યુઅલ ખર્ચ (મજૂરી) એટલો બધો હોય છે કે તે પ્રોડક્ટની અસલ કિંમત કરતા પણ વધી જાય છે.

પરિણામે, કંપનીઓ ગણતરી કરે છે કે ૫૦૦ રૂપિયાનો શર્ટ પાછો ગોડાઉનમાં લઈ જઈને, તેને ચેક કરાવીને, નવું પેકિંગ કરવા પાછળ ૩૦૦ રૂપિયા ખર્ચવા, એના કરતા ગ્રાહકને રિફંડ આપીને એ શર્ટને સીધો કચરાના ઢગલામાં નાખી દેવો કે ભઠ્ઠીમાં સળગાવી દેવો વધુ સસ્તો પડે છે! અમેરિકા અને યુરોપમાં દર વર્ષે અબજો ડોલરના નવા-નક્કોર કપડાં, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને રમકડાં માત્ર એટલા માટે સળગાવી દેવામાં આવે છે કારણ કે તેને ‘રિટર્ન’ કરવામાં આવ્યા હતા અને કંપની પાસે તેને રિ-પેક કરવાનો સમય કે બજેટ નહોતું.

૩. ‘વોર્ડરોબિંગ’ ની વિકૃતિ અને નાના વેપારીઓનો મરણતોલ ફટકો!

ભારતમાં એક નવો જ ટ્રેન્ડ શરૂ થયો છે, જેને બિઝનેસની ભાષામાં ‘Wardrobing’ (વોર્ડરોબિંગ) કહેવાય છે. અમુક ઉપભોક્તાઓ શનિવારે મોંઘો ડ્રેસ કે શૂઝ ઓર્ડર કરે છે, રવિવારે લગ્નમાં કે પાર્ટીમાં પહેરીને ફોટા પડાવે છે, અને સોમવારે “સાઇઝ નથી આવતી” કહીને રિટર્ન કરી દે છે.

સામાન્ય સમજણ એવી છે કે આમાં એમેઝોન કે ફ્લિપકાર્ટ જેવી અબજોપતિ કંપનીઓનું નુકસાન થાય છે, પણ વાસ્તવમાં એમેઝોન તો માત્ર એક પ્લેટફોર્મ છે. અસલી નુકસાન સુરત, લુધિયાણા કે અમદાવાદમાં બેઠેલા એ નાના વેપારી (સેલર) ને થાય છે જેણે તે પ્લેટફોર્મ પર માલ મૂક્યો છે. જ્યારે સામાન રિટર્ન આવે છે, ત્યારે ઈ-કોમર્સ કંપનીઓ પેલા નાના વેપારી પાસેથી ‘ફોરવર્ડ શિપિંગ’, ‘રિવર્સ શિપિંગ’ અને ‘પેનલ્ટી’ ના નામે સીધા ૨૦૦ થી ૩૦૦ રૂપિયા કાપી લે છે. માલ વાપરેલો કે ખરાબ થઈને પાછો આવે એ નુકસાન તો અલગ! માત્ર ગ્રાહક વર્ગની આ ‘ફ્રી રિટર્ન’ ની મજા ખાતર આજે ભારતના હજારો નાના સેલર્સ દર મહિને લાખો રૂપિયાની ખોટ ખાઈને દેવાળું ફૂંકી રહ્યા છે.

૪. પર્યાવરણનો વિનાશ: ‘કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ’ નો ડબલ એટેક

આપણે ક્લાઈમેટ ચેન્જ અને ગ્લોબલ વોર્મિંગની મોટી મોટી વાતો કરીએ છીએ, પણ આપણા ઓનલાઇન શોપિંગના વ્યવહારમાં જ સૌથી મોટું પ્રદૂષણ છુપાયેલું છે. સામાન પહોંચાડવા માટે ડિલિવરી ટ્રક એકવાર બળતણ (ડીઝલ/પેટ્રોલ) બાળીને ગ્રાહકના ઘર સુધી આવે છે. જ્યારે માત્ર ‘મૂડ નથી’ કહીને સામાન રિટર્ન કરવામાં આવે છે, ત્યારે એ જ ટ્રક ફરીથી ડીઝલ બાળીને એ જ સામાન ગોડાઉન સુધી પાછો લઈ જાય છે. આ ‘ડબલ ટ્રિપ’ ને કારણે હવામાં લાખો ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ભળે છે. આ ઉપરાંત, સામાનને ફરી પેક કરવા માટે વપરાતા લાખો ટન વધારાના પ્લાસ્ટિક અને પૂંઠાના બોક્સ ધરતી પર કચરાના પહાડો ઊભા કરી રહ્યા છે.

‘સગવડતા’ ની આ કિંમત આખરે કોણ ચૂકવે છે?

ઈ-કોમર્સ કંપનીઓ કોઈ ધર્માદા સંસ્થા નથી. જો રિટર્ન કરવા પાછળ તેમને ૧૦૦૦ કરોડનું નુકસાન થતું હોય, તો તે નુકસાન તેઓ પોતાના ખિસ્સામાંથી નથી ભરવાના. તેઓ આ નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે દરેક વસ્તુના પાયાના ભાવ (Base price) વધારી દે છે.

એટલે કે, જે ગ્રાહકો ક્યારેય સામાન રિટર્ન નથી કરતા, તેમને પણ પેલી ‘રિટર્ન’ કરવા વાળી સિસ્ટમનો બોજ ઉઠાવવા માટે વધુ કિંમત ચૂકવવી પડે છે. ડિજિટલ યુગમાં શોપિંગની આઝાદી ચોક્કસ મળી છે, પરંતુ તેની સાથે ખરીદી કરવાની ગંભીરતા અને નૈતિકતા ક્યાંક ખોવાઈ ગઈ છે. જ્યારે ઓનલાઈન શોપિંગમાં ‘રિટર્ન’ નું બટન દબાવાય છે, ત્યારે એ એક ક્લિક પાછળ કેટલા નાના વેપારીઓનો પરસેવો, કેટલું ઇંધણ અને ધરતીનો કેટલો કચરો જવાબદાર બને છે, તે વિચારવું રહ્યું!

રિટર્ન કલ્ચરની આર્થિક અસરો

શોપિંગમાં ‘ઇરાદા’નો અભાવ: ટ્રાયલ રૂમની જેમ ઓનલાઇન ખરીદી કરવાની માનસિકતા વધી રહી છે. એક જ શર્ટ લેવો હોય તો ૪ મંગાવીને ૩ પાછા મોકલવાની આદતે ઈ-કોમર્સના નફાના માર્જિનને સાવ પાતળા કરી નાખ્યા છે.

નાના વેપારીઓ પર આર્થિક ફટકો: ઈલેક્ટ્રોનિક્સ કે ફેશન પ્રોડક્ટ્સને સહેજ વાપરીને રિટર્ન કરવાથી તે ‘સેકન્ડ હેન્ડ’ બની જાય છે, જેનો સીધો આર્થિક ફટકો દેશના MSME (નાના ઉદ્યોગો) ને પડે છે.

કંપનીઓની નવી પોલિસી: હવે દુનિયાભરમાં ZARA અને H&M જેવી બ્રાન્ડ્સે ઓનલાઇન રિટર્ન માટે ‘રિટર્ન ફી’ (ચાર્જ) લેવાનું શરૂ કરી દીધું છે. ભારતમાં પણ મિન્ત્રા જેવી એપ્સ હવે એવા ગ્રાહકો પાસેથી ‘કન્વીનિયન્સ ફી’ વસૂલવા લાગી છે જેમના રિટર્નનો દર ઊંચો હોય છે. મફતનો જમાનો હવે ધીમે ધીમે પૂરો થવા આવ્યો છે.