શું સોશિયલ મીડિયા પર આપણે હવે માત્ર મશીનો અને ભૂતો સાથે જ વાતો કરી રહ્યા છીએ?

ક્યારેય એવો વિચાર આવ્યો છે કે રાત્રે જાગીને તમે ફેસબુક કે એક્સ (ટ્વિટર) પર જે પોસ્ટ લાઈક કરો છો, જેની સાથે કમેન્ટ બોક્સમાં ઝઘડો છો, કે જે વાઇરલ વિડીયો જોઈને હસી રહ્યા છો, તે બનાવનાર કોઈ ‘માણસ’ છે જ નહીં?

આજથી દસ વર્ષ પહેલાં ઇન્ટરનેટ પર બે માણસો વાતો કરતા હતા, પણ આજે સોશિયલ મીડિયા એક એવું બિહામણું ‘ડિજિટલ સ્મશાન’ બની ગયું છે જ્યાં મશીનો જ કન્ટેન્ટ બનાવે છે, મશીનો જ તેને લાઈક કરે છે અને મશીનો જ તેના પર કમેન્ટ કરે છે! સાયબર વર્લ્ડમાં અત્યારે ‘ડેડ ઇન્ટરનેટ થીયરી’ નામનો જે ફફડાટ ફેલાયો છે, તે આધુનિક માનવજાતની એકલતા અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની માયાવી દુનિયાનું સૌથી બિહામણું સત્ય છે.

તમે તમારા સ્માર્ટફોનની સ્ક્રીન પર આંગળી ઘસીને સતત નીચે સરકતા જાવ છો. ઇન્સ્ટાગ્રામ રીલ્સ હોય કે ફેસબુકની ટાઈમલાઈન—તમને ક્યાંય થાક નથી લાગતો. અચાનક એક ફોટો આવે છે જેમાં પ્લાસ્ટિકની બોટલોમાંથી ભગવાનની સુંદર મૂર્તિ બનાવેલી હોય, અને નીચે લાખો લોકોએ કમેન્ટમાં ‘અદભુત’, ‘આમીન’ કે ‘જય હો’ લખ્યું હોય. તમે પણ ભાવુક થઈને એક લાઈક આપી દો છો. પણ સત્ય એ છે કે, એ મૂર્તિનો ફોટો કોઈ કલાકારે નથી બનાવ્યો, પણ એક AI (આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ) સોફ્ટવેરે જનરેટ કર્યો છે. એટલું જ નહીં, એ ફોટા પર જે લાખો લાઈક્સ અને કમેન્ટ્સ આવી છે, તે પણ માણસોએ નહીં પણ લાખો ‘બોટ એકાઉન્ટ્સ’ (Bot Accounts – સોફ્ટવેરથી ચાલતા નકલી એકાઉન્ટ) દ્વારા કરવામાં આવી છે. આખી પ્રક્રિયામાં જો કોઈ એકમાત્ર જીવતો માણસ હોય, તો તે ‘તમે’ છો, જેને મૂર્ખ બનાવવામાં આવી રહ્યો છે!

ઇન્ટરનેટની દુનિયામાં આ ઘટનાને ‘ડેડ ઇન્ટરનેટ થીયરી’ કહેવામાં આવે છે. ૨૦૨૧ ની આસપાસ શરૂ થયેલી આ થીયરી શરૂઆતમાં માત્ર એક કોન્સ્પિરસી (અફવા) મનાતી હતી, પરંતુ ૨૦૨૪-૨૦૨૬ આવતા સુધીમાં તે એક ભયાનક વાસ્તવિકતા બની ચૂકી છે. આ થીયરીનો સીધો અને સાદો અર્થ એ છે કે: ‘ઇન્ટરનેટ હવે મરી ચૂક્યું છે’. ઓરિજિનલ (અસલી) માણસો દ્વારા લખાતા વિચારો, લેખો, ફોટાઓ કે લાગણીઓ હવે ઇન્ટરનેટ પર બહુમતીમાં રહ્યા જ નથી. ઇન્ટરનેટનો ૬૦% થી વધુ હિસ્સો હવે માત્ર મશીનો અને એલ્ગોરિધમ દ્વારા પેદા થતો કૃત્રિમ કચરો છે.

આ પણ વાંચો: વૈશ્વિક પ્રવાહી પરિસ્થિતિત વચ્ચે પણ રોકાણ માટે સોનુ સર્વશ્રેષ્ઠ

આપણે એક બહુ મોટી મનોવૈજ્ઞાનિક ભ્રમણામાં જીવી રહ્યા છીએ. આપણને લાગે છે કે ઇન્ટરનેટ આપણને દુનિયાભરના લાખો લોકો સાથે જોડે છે. પણ વાસ્તવમાં, તમે એક મોટા ‘ડિજિટલ ખાલીપા’ માં બૂમો પાડી રહ્યા છો. એક્સ (ટ્વિટર) પર જ્યારે તમે કોઈ રાજકીય મુદ્દે દલીલ કરો છો અને કોઈ અજાણ્યો વ્યક્તિ તમને ગાળો આપે છે, ત્યારે તમારું બ્લડપ્રેશર વધી જાય છે. તમે તમારો કિંમતી સમય અને ભાવનાત્મક ઉર્જા (Emotional Energy) એ વ્યક્તિને જવાબ આપવામાં બગાડો છો. પણ ૮૦% કિસ્સાઓમાં સામે કોઈ માણસ હોતો જ નથી! તે એક કોમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામ (AI Bot) હોય છે, જેને ખાસ એ જ રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હોય છે જેથી તે તમને ઉશ્કેરી શકે અને તમે તે પ્લેટફોર્મ પર વધુને વધુ સમય પસાર કરો. તમારી લાગણીઓ મશીન માટે માત્ર ‘એન્ગેજમેન્ટ ડેટા’ છે.

સવાલ એ થાય કે આ બધું કોણ અને શા માટે કરી રહ્યું છે? જવાબ છે—’એન્ગેજમેન્ટ ફાર્મિંગ’  અને અબજો ડોલરની જાહેરાતોનો ખેલ. સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ અને હેકર્સ જાણે છે કે જ્યાં ભીડ હશે, ત્યાં જાહેરાતો (Ads) આવશે. અસલી માણસોને પકડી રાખવા અઘરા છે, તેથી તેઓ AI બોટ્સની નકલી ભીડ ઊભી કરે છે. એક એલ્ગોરિધમ કન્ટેન્ટ લખે છે, બીજું એલ્ગોરિધમ તેને શેર કરે છે, અને ત્રીજું તેના પર દલીલ કરે છે. આ બધાની વચ્ચે ફસાયેલો અસલી માણસ એ જાહેરાતો જોતો રહે છે, જેમાંથી કોર્પોરેટ કંપનીઓ અબજો ડોલર છાપે છે. રાજકારણમાં પણ આ જ ‘ભૂતોની ફોજ’ કામ કરે છે. કોઈ પણ ખોટા નેરેટિવ (અફવા) ને રાતોરાત ટ્રેન્ડ કરાવવો હોય, તો આ લાખો બોટ એકાઉન્ટ્સ એકસાથે પોસ્ટ કરવાનું શરૂ કરે છે, અને સામાન્ય માણસને લાગે છે કે “આખો દેશ આવું જ વિચારી રહ્યો છે.”

વર્ષ ૨૦૦૦ થી ૨૦૧૫ સુધીનું જૂનું ઇન્ટરનેટ ખરેખર જીવંત હતું. ત્યારે બ્લોગ્સ હતા, ચેટરૂમ્સ હતા, માણસો પોતાની કાલીઘેલી ભાષામાં, સ્પેલિંગની ભૂલો સાથે પોતાના સાચા અનુભવો લખતા હતા. ત્યાં અરાજકતા હતી, પણ ત્યાં ‘માણસાઈ’ હતી. આજનું ઇન્ટરનેટ એકદમ ચોખ્ખું, ગ્રામરની ભૂલો વિનાનું અને હાઇ-ડેફિનેશન છે, કારણ કે તે ચેટજીપીટી જેવા મશીનો દ્વારા લખાય છે. પણ તેમાંથી ‘આત્મા’ ગાયબ થઈ ગયો છે. આપણે એકબીજા સાથે કનેક્ટ થવા માટે ઓનલાઈન ગયા હતા, પણ મશીનોએ આપણને એવી રીતે ઘેરી લીધા છે કે આજે માણસ ઇતિહાસમાં ક્યારેય નહોતો એટલો એકલો પડી ગયો છે.

રવિવારની શાંતિમાં વિચારવા જેવો મુદ્દો એ છે કે, જો આપણે આ ‘ડિજિટલ સ્મશાન’ માં જ ભટકતા રહીશું, તો ધીમે ધીમે આપણી અસલી માનવીય સંવેદનાઓ પણ મશીન જેવી જડ થઈ જશે. આપણે સ્વીકારવું પડશે કે સ્ક્રીનની પાછળ દેખાતી દુનિયા હવે આપણી રહી નથી. જો આપણે સાચો પ્રેમ, સાચી મિત્રતા અને જીવંત દલીલો જોઈતી હોય, તો હવે સ્ક્રીન પરથી નજર હટાવીને ફરીથી ભૌતિક દુનિયાના ચાના ગલ્લાઓ, લાઈબ્રેરીઓ અને બગીચાઓ તરફ પાછા ફરવાનો સમય આવી ગયો છે. ઇન્ટરનેટ ભલે મરી ગયું હોય, પણ માણસ હજુ જીવતો છે, અને તે મશીનોના કોડમાં નહીં, પણ સામસામે મળતી નજરોમાં જ શ્વાસ લઈ શકે છે!

બોટ ટ્રાફિકનો રાફડો: સાયબર સિક્યોરિટી ફર્મ ‘ઇમ્પરવા’ (Imperva) ના લેટેસ્ટ ‘બેડ બોટ રિપોર્ટ’ મુજબ, હાલમાં ઇન્ટરનેટ પર થતો કુલ ટ્રાફિક લગભગ ૫૦% મશીનો (Bots) દ્વારા જનરેટ થાય છે. એટલે કે ઇન્ટરનેટનો અડધોઅડધ ભાગ માણસોના હાથમાં રહ્યો જ નથી.

કસ્ટમર કેરનું નવું કૌભાંડ: હવે કંપનીઓની કસ્ટમર કેરમાં માણસો નથી બેસતા, એન્જિનો (AI Chatbots) બેસે છે. સામે ગ્રાહકો પણ કંટાળીને ફરિયાદના લાંબા ઈમેલ લખવા માટે AI નો જ ઉપયોગ કરે છે. પરિણામે, એક મશીન ફરિયાદ લખે છે અને બીજું મશીન તેને વાંચીને ઓટોમેટિક ‘સોરી’ નો મેસેજ મોકલે છે! વચ્ચેથી માનવીય સંવાદ જ ગાયબ થઈ ગયો છે.

ધ ‘શ્રિમ્પ જિસસ‘ (Shrimp Jesus) ફિનોમેનન: તાજેતરમાં ફેસબુક પર ‘ઝીંગા માછલી’ ના આકારના જીસસ ક્રાઈસ્ટના AI જનરેટેડ અવાસ્તવિક ફોટાઓ વાઇરલ થયા હતા. આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે આ નિર્જીવ અને અર્થહીન ફોટાઓને લાખોની સંખ્યામાં લાઈક્સ અને શેર મળ્યા. રિસર્ચમાં સામે આવ્યું કે આ તમામ લાઈક્સ બોટ એકાઉન્ટ્સ દ્વારા કરવામાં આવી હતી જેથી પ્લેટફોર્મનું એન્ગેજમેન્ટ કૃત્રિમ રીતે વધારી શકાય.