મુંબઈનું વાયુ પ્રદૂષણ દિલ્હી કરતાં પણ વણસતાં હાઈકોર્ટની લાલ આંખ: નિષ્ક્રિય અધિકારીઓને આકરી ફટકાર
દેશની આર્થિક રાજધાની મુંબઈમાં ઝેરી બની રહેલી હવા અને કથળતી જતી વાયુ ગુણવત્તા સામે બોમ્બે હાઈકોર્ટે અત્યંત કડક વલણ અખત્યાર કર્યું છે. દરિયાકાંઠે વસેલું હોવા છતાં મુંબઈ હવે વાયુ પ્રદૂષણની ગંભીરતામાં દિલ્હીથી પણ આગળ નીકળી રહ્યું હોવાની સ્થિતિ પર અદાલતે ભારે આશ્ચર્ય અને આક્રોશ વ્યક્ત કર્યો છે. લાખો નિર્દોષ નાગરિકો પ્રદૂષિત હવામાં શ્વાસ લેવા મજબૂર બન્યા છે ત્યારે પ્રદૂષણ રોકવાની સીધી જવાબદારી સંભાળતી એજન્સીઓની ઘોર બેદરકારી સામે અદાલતે લાલબત્તી ધરી છે. પાલિકા તંત્ર, પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ અને પોલીસની ઢીલી કામગીરીની આકરી ઝાટકણી કાઢતાં અદાલતે સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે પોતાની ફરજ ચૂકનારા અધિકારીઓ સામે હવે કડક કાનૂની પગલાં ભરવામાં આવશે.
મુંબઈ વાયુ પ્રદૂષણ કેસની મુખ્ય વિગતો
| વિગત | માહિતી |
| અદાલત | બોમ્બે હાઈકોર્ટ |
| ખંડપીઠ | જસ્ટિસ ગિરીશ એસ. કુલકર્ણી અને જસ્ટિસ નીલા ગોખલે |
| ઝાટકણી પામેલી એજન્સીઓ | BMC, MPCB અને મુંબઈ પોલીસ |
| ઉલ્લંઘન કરાયેલા બંધારણીય અધિકારો | કલમ 14 (સમાનતા) અને કલમ 21 (જીવન જીવવાનો અધિકાર) |
| નોંધાયેલી વિઝિબિલિટી | 500 મીટરથી પણ નીચે |
| આગામી સુનાવણી / હાજરી | 26 ઓક્ટોબર (BMC અને MPCB કમિશનરની રૂબરૂ હાજરી) |
ધ્વનિ અને વાયુ પ્રદૂષણ સામે દાખલ થયેલી સુઓમોટો જાહેર હિતની અરજી પર જસ્ટિસ ગિરીશ એસ. કુલકર્ણી અને જસ્ટિસ નીલા ગોખલેની બેન્ચે આકરી સુનાવણી હાથ ધરી હતી. દક્ષિણ મુંબઈમાં ક્રોફર્ડ માર્કેટ નજીક પોલીસ સ્ટેશનની બરાબર સામે જ વ્યસ્ત માર્ગ પર ખુલ્લેઆમ ફટાકડા ફોડવામાં આવ્યા હોવાનો નિર્દેશ કરતાં અદાલતે જણાવ્યું કે સરકારી આદેશોનું આવું ખુલ્લું ઉલ્લંઘન તંત્રની લાચારી દર્શાવે છે. જાહેર રસ્તાઓ પર ફટાકડા ફોડવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાની સાથે શોભાયાત્રાઓમાં વપરાતા સાઉન્ડ સિસ્ટમના લાયસન્સની કડક ચકાસણી કરવા પોલીસને તાકીદ કરાઈ છે.
બંધારણની કલમ 14 અને 21 નું સીધું હનન
બોમ્બે હાઈકોર્ટે અત્યંત વેધક ટિપ્પણી કરતાં જણાવ્યું કે પ્રદૂષણ રોકવામાં વહીવટી તંત્રની નિષ્ક્રિયતા નાગરિકોને બંધારણની કલમ 14 અને 21 હેઠળ મળેલા મૂળભૂત અધિકારોનું ખુલ્લેઆમ હનન છે. મુંબઈ પોલીસ કમિશનરને તાત્કાલિક તમામ પોલીસ સ્ટેશનોના વડાઓ સાથે ઇમરજન્સી બેઠક યોજી નિયમોનું કડક અમલીકરણ કરવાનો આદેશ અપાયો છે. આ ઉપરાંત BMC કમિશનર અને MPCB કમિશનરને 26 ઓક્ટોબરના રોજ વ્યક્તિગત રીતે કોર્ટમાં હાજર રહી અત્યાર સુધી લીધેલા પગલાંનો એક્શન ટેકન રિપોર્ટ રજૂ કરવા તાકીદ કરવામાં આવી છે.
બાંધકામ સાઇટ્સની ધૂળ પર નિયંત્રણનો અભાવ
શહેરમાં બેફામ ચાલી રહેલા બાંધકામોમાંથી ઊડતી ધૂળ વાયુ પ્રદૂષણ વધારવામાં મોટું પરિબળ હોવાનું નોંધતાં અદાલતે નિયમો નેવે મૂકનારા બિલ્ડરો સામે આકરો દંડ ફટકારવા સૂચના આપી છે. જસ્ટિસ નીલા ગોખલેએ સત્તાવાળાઓને ચેતવતાં જણાવ્યું હતું કે શહેરના માત્ર પસંદગીના પોશ વિસ્તારોના સારા આંકડા બતાવીને ગીચ વસ્તી અને સતત ટ્રાફિક ધરાવતા વિસ્તારોની ઝેરી હવાને ઢાંકી શકાય નહીં.
વિઝિબિલિટી 500 મીટરથી નીચે: જાગૃતિ અભિયાનની તાતી જરૂર
સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે સ્મોગ અને ધુમ્મસના કારણે શહેરમાં વિઝિબિલિટી ઘટીને 500 મીટરથી પણ નીચે પહોંચી ગઈ છે. સામાન્ય નાગરિકે ઘરની બહાર નીકળતાં પહેલાં એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) તપાસવો પડે તે અત્યંત દયનીય બાબત છે. કોર્ટે મીડિયા, સોશિયલ મીડિયા અને સેલિબ્રિટીઝના સહયોગથી જાગૃતિ ઝુંબેશ ચલાવવા સૂચન કર્યું છે જેથી પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં નાગરિકો પણ ભાગીદાર બને.
મુંબઈ જેવા દરિયાકાંઠાના મહાનગરમાં વાયુ પ્રદૂષણનું સ્તર દિલ્હી કરતાં પણ વણસી જવું એ પર્યાવરણ અને જાહેર સ્વાસ્થ્ય માટે ખતરાની ઘંટી સમાન છે. માત્ર કાગળ પર નિયમો બનાવીને હાથ પર હાથ ધરી બેસી રહેતા વહીવટી તંત્રને બોમ્બે હાઈકોર્ટે આપેલો આ આકરો સંદેશ સ્પષ્ટ કરે છે કે હવે જમીની સ્તરે કડક અમલવારી સિવાય અન્ય કોઈ વિકલ્પ નથી. પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ, પાલિકા અને પોલીસ સંયુક્ત રીતે નક્કર પગલાં ભરે તો જ નાગરિકોને શુદ્ધ હવામાં શ્વાસ લેવાનો બંધારણીય અધિકાર મળી શકશે.
