કાયમી કે હંગામી બાંધકામ: ગુજરાતમાં ફાયર સેફ્ટીના કાયદા વધુ કડક, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓથી માંડી પંડાલો માટે NOC ફરજિયાત
રાજ્યમાં આગની દુર્ઘટનાઓ અટકાવવા અને નાગરિકોની જાનમાલની સલામતી વધુ સુનિશ્ચિત કરવા ગુજરાત સરકારે એક મોટો અને નિર્ણાયક વહીવટી કદમ ઉઠાવ્યો છે. શહેરી વિકાસ વિભાગ દ્વારા 23 ઓક્ટોબર 2026 ના રોજ ‘ગુજરાત ફાયર પ્રિવેન્શન એન્ડ લાઈફ સેફ્ટી મેઝર્સ સુધારા નિયમો 2026’ ને સત્તાવાર મંજૂરી આપીને નવો કાયદો અમલી બનાવવામાં આવ્યો છે. આ સુધારા અંતર્ગત કાયમી પાકા બાંધકામોથી લઈને નવરાત્રિના ગરબા મહોત્સવ કે પ્રદર્શનો જેવા હંગામી પંડાલો સુધીના તમામ જાહેર સ્થળોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે. રાજ્યમાં કદાચ જ કોઈ એવું જાહેર અવરજવરનું સ્થળ બાકી રહેશે જેને ફાયર NOC મેળવવામાંથી મુક્તિ મળી શકે.
ફાયર સેફ્ટી સુધારા નિયમો 2026 ની મુખ્ય જોગવાઈઓ
| બાંધકામ / સ્થળનો પ્રકાર | નિર્ધારિત માપદંડ | ફરજિયાત નિયમ / શરત | અમલીકરણ તારીખ |
| સામાન્ય ઇમારતો | 15 મીટર કે તેથી વધુ ઊંચાઈ | ફાયર NOC મેળવવું અને રિન્યુ કરાવવું | તાત્કાલિક અમલી |
| શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ | 9 મીટર કે તેથી વધુ ઊંચાઈ (સ્કૂલ/કોલેજ) | ફાયર સેફ્ટી પ્રમાણપત્ર ફરજિયાત | તાત્કાલિક અમલી |
| કોમર્શિયલ અને હોટલો | 500 ચોરસ મીટરથી વધુ બાંધકામ | તમામ હોસ્પિટલ, મલ્ટિપ્લેક્સ, પાર્કિંગ સહિત NOC | તાત્કાલિક અમલી |
| હંગામી પંડાલો (ગરબા/ઇવેન્ટ) | 50 થી વધુ વ્યક્તિઓની ક્ષમતા | 2-3 ટ્રેઇન્ડ ગાર્ડ, 5 ફૂટ પહોળા ગેટ અને બાંહેધરી | તાત્કાલિક અમલી |
| પ્રમાણપત્ર રિન્યુઅલ | મુદત પૂર્ણ થવાના દિવસો | ઓછામાં ઓછા 60 દિવસ પૂર્વે અરજી કરવી | તાત્કાલિક અમલી |
| ઔદ્યોગિક એકમો (ફેક્ટરીઓ) | તમામ ઔદ્યોગિક એકમો | આગ સંરક્ષણ માટે સુધારેલા નિયમો | 1 એપ્રિલ 2027 થી |
15 મીટરથી ઊંચી ઇમારતો અને 9 મીટર ઊંચી સ્કૂલો માટે કડક જોગવાઈ
નવા ગેઝેટ નોટિફિકેશન મુજબ, રાજ્યમાં 15 મીટર કે તેથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતી તમામ રહેણાંક તેમજ વાણિજ્યિક ઇમારતો માટે ફાયર NOC મેળવવું ફરજિયાત રહેશે. ખાસ કરીને બાળકો અને યુવાનોની સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપતાં 9 મીટર કે તેથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતી તમામ શાળાઓ, કોલેજો અને કોચિંગ સેન્ટરો જેવા શૈક્ષણિક એકમો માટે ફાયર એનઓસીનું કડક પાલન અનિવાર્ય બનાવવામાં આવ્યું છે. આ ઉપરાંત તમામ નાની-મોટી હોસ્પિટલો, મલ્ટિપ્લેક્સ સિનેમાઘરો, 500 ચોરસ મીટરથી વધુ ક્ષેત્રફળ ધરાવતી હોટલો, પેટ્રોલ પંપો અને મલ્ટીલેવલ કાર પાર્કિંગને પણ આ નિયમ હેઠળ આવરી લેવાયા છે.
ગરબા પંડાલો અને હંગામી સ્ટ્રક્ચર્સ પર વિશેષ નિયંત્રણો
નવરાત્રિના ગરબા, ઔદ્યોગિક પ્રદર્શનો કે મેળાવડા માટે ઊભા કરાતા કામચલાઉ ડોમ અને પંડાલો માટે પણ આકરા નિયમો નક્કી કરાયા છે. જો કોઈ કાર્યક્રમમાં 50 થી વધુ લોકો એકઠા થવાના હોય, તો આયોજકોએ સ્થાનિક ફાયર વિભાગ સમક્ષ સમગ્ર આયોજનની વિગતો આપીને લેખિત બાંહેધરીપત્ર જમા કરાવવું પડશે. આવા પરિસરોમાં આગ ઓલવવાના ઉપકરણો ચલાવી શકે તેવા 2 થી 3 પ્રશિક્ષિત સિક્યોરિટી ગાર્ડ્સની 24 કલાક તૈનાતી ફરજિયાત રહેશે. ભાગદોડ કે કટોકટી નિવારવા માટે એન્ટ્રી અને એક્ઝિટ ગેટ્સની પહોળાઈ અને ઊંચાઈ ઓછામાં ઓછી 5 ફૂટ રાખવાનો નિયમ બનાવવામાં આવ્યો છે.
60 દિવસ અગાઉ રિન્યુઅલ અને સેલ્ફ-ડેકલેરેશન ફરજિયાત
ફાયર સેફ્ટી પ્રમાણપત્રની સમયમર્યાદા સમાપ્ત થતાં પહેલાં જ નવીનીકરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે નિયમ બનાવવામાં આવ્યો છે કે સર્ટિફિકેટની મુદત પૂરી થવાના ઓછામાં ઓછા 60 દિવસ અગાઉ રિન્યુઅલ માટે અરજી કરવી પડશે. બિલ્ડિંગમાં સ્થાપિત કરાયેલી ફાયર હાઇડ્રન્ટ, સ્પ્રિંકલર કે એલાર્મ સિસ્ટમ કાર્યરત છે કે નહીં તે દર્શાવતો નિયમિત ઇન્સ્પેક્શન રિપોર્ટ અથવા સેલ્ફ-ડેકલેરેશન પ્રમાણપત્ર ગુજરાત ફાયરબ્રિગેડના સત્તાવાર ઓનલાઇન પોર્ટલ પર નિયમિત અપલોડ કરવાનું રહેશે.
ઔદ્યોગિક એકમો માટે 1 એપ્રિલ 2027 થી નવી વ્યવસ્થા
રાજ્યના વિશાળ ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારે ફેક્ટરીઓ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્લાન્ટ્સ માટે અલગ માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરી છે. ઔદ્યોગિક પ્લાન્ટ્સમાં ભારે મશીનરી, રસાયણો અને વીજળીના વપરાશને કારણે આગનું જોખમ વધુ રહેતું હોવાથી આ કડક સુધારાઓનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવા કંપનીઓને પૂરતો સમય અપાયો છે. ઔદ્યોગિક એકમો માટે આ નવા ફાયર સેફ્ટી કાયદાનો અમલ 1 એપ્રિલ 2027 થી કરવામાં આવશે.
220 ફાયર સ્ટેશનો સામે પૂરતા સ્ટાફ અને સંસાધનોનો પડકાર
અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા અને રાજકોટ જેવા મહાનગરો સહિત તમામ નગરપાલિકાઓ અને જિલ્લા મથકોમાં આવેલા ગુજરાતના 220 ફાયર સ્ટેશનો મારફતે આ નવા કાયદાનું જમીની સ્તરે અમલીકરણ કરવામાં આવશે. જોકે, કાયદાનો વ્યાપ વધારવાની સાથે સાથે વાસ્તવિક ચિંતા એ પણ ઊભી થઈ છે કે રાજ્યના મોટાભાગના ફાયર સ્ટેશનોમાં યોગ્ય મેનપાવર, નિષ્ણાત ઇન્સ્પેક્ટર્સ અને આધુનિક સાધનસામગ્રીની અછત પ્રવર્તે છે. આવા સંજોગોમાં તંત્ર દ્વારા વહીવટી સ્ટાફની ભરતી અને સંસાધનોનું આધુનિકીકરણ કરવામાં નહીં આવે તો નિયમોનું કડક અમલીકરણ એક મોટો પડકાર બની રહેશે.
ગુજરાત સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલા આ નવા ફાયર સેફ્ટી નિયમો રાજ્યમાં જાહેર સલામતીનું એક મજબૂત કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે. માત્ર પાકા મકાનો જ નહીં પરંતુ ગરબા જેવા વિશાળ જનમેદની ધરાવતા ઉત્સવોના પંડાલોને પણ કાયદાના દાયરામાં લાવીને સરકારે માનવ જિંદગીના રક્ષણ માટે કડક સંદેશ આપ્યો છે. હવે આ કડક કાયદા માત્ર કાગળ પર ન રહેતાં તેનું અસરકારક ઓડિટ થાય અને ફાયર વિભાગ પૂરતા સ્ટાફ સાથે સજ્જ બને તે સુનિશ્ચિત કરવું એટલું જ આવશ્યક બની રહેશે.
