‘અલ નીનો’ આપણા ખેડૂતો અને અર્થતંત્રને કેવી રીતે અસર કરે છે?

પેસિફિક મહાસાગરને આવ્યો તાવ અને ભારતના ચોમાસાની તબિયત બગડી!

પૃથ્વીના એક છેડે આવેલા મહાસાગરના પાણીમાં થતો માત્ર એકાદ-બે ડિગ્રીનો વધારો ભારતના ખેતરોને કેવી રીતે સુકાભટ્ટ કરી દે છે? ગ્લોબલ વોર્મિંગના આ જમાનામાં ‘અલ નીનો’ માત્ર કોઈ ભૌગોલિક ઘટના નથી રહી, પણ આપણા રોજિંદા કરિયાણાનું બજેટ અને દેશનું ગ્રામીણ અર્થતંત્ર નક્કી કરતો સૌથી મોટો આર્થિક ખલનાયક બની ગયો છે!

જ્યારે પણ ચોમાસાની શરૂઆત થવાની હોય, ત્યારે અખબારો અને ન્યૂઝ ચેનલોમાં એક શબ્દ વારંવાર ગુંજવા લાગે છે – ‘અલ નીનો’ (El Niño). સામાન્ય માણસને એમ જ લાગે કે આ હવામાન ખાતાનો કોઈ ટેકનિકલ શબ્દ હશે, જેનાથી આપણે શું લેવાદેવા? પણ વાસ્તવમાં, અલ નીનો એ કોઈ સામાન્ય પવનની લહેર નથી; તે એક એવી વૈશ્વિક આબોહવાકીય ઘટના છે, જે સીધી તમારા રસોડામાં વપરાતી દાળ, ચોખા અને ખાંડના ભાવ નક્કી કરે છે. આજે આપણે ભૂગોળ અને અર્થશાસ્ત્રના આ અત્યંત જટિલ પણ જરૂરી સમીકરણને એકદમ સીધી અને સાદી ભાષામાં સમજવું છે.

૧. ‘અલ નીનો’ ખરેખર શું છે અને તે કેવી રીતે બને છે?

આખી રમત સમજવા માટે આપણે ભારતથી હજારો કિલોમીટર દૂર દક્ષિણ અમેરિકા (પેરુ અને એક્વાડોર) અને ઓસ્ટ્રેલિયા વચ્ચે આવેલા વિશાળ પેસિફિક મહાસાગર (પ્રશાંત મહાસાગર) પર નજર કરવી પડે. સામાન્ય વર્ષોમાં શું થાય છે? પૃથ્વી પર ‘ટ્રેડ વિન્ડ્સ’ (વ્યાપારી પવનો) પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ ફૂંકાતા હોય છે. આ પવનો પેસિફિક મહાસાગરની સપાટી પર રહેલા ગરમ પાણીને ધક્કો મારીને ઓસ્ટ્રેલિયા અને એશિયા (ભારત) તરફ લઈ આવે છે. ગરમ પાણી અહીં આવતા જ બાષ્પીભવન થાય છે, મોટા વાદળો બંધાય છે અને આપણા એશિયા ખંડમાં ધોધમાર વરસાદ પડે છે. આ એક સામાન્ય અને સારી સ્થિતિ છે.

હવે સમજો અલ નીનો કેવી રીતે બને છે: ‘અલ નીનો’ નો સ્પેનિશ ભાષામાં અર્થ થાય છે ‘નાનો છોકરો’. દર ૨ થી ૭ વર્ષે પ્રકૃતિની સિસ્ટમમાં એક ખામી સર્જાય છે. પેલા જે પવનો ગરમ પાણીને ધક્કો મારતા હતા, તે અચાનક નબળા પડી જાય છે. પરિણામે, ગરમ પાણી ઓસ્ટ્રેલિયા કે એશિયા તરફ આવવાને બદલે દક્ષિણ અમેરિકાના કિનારે જ જમા થવા લાગે છે. એટલે કે, પેસિફિક મહાસાગરનો પૂર્વ ભાગ ગરમ થવા લાગે છે.

જેવો આ મહાસાગર ગરમ થાય (જાણે તેને તાવ આવ્યો હોય!), એટલે વરસાદ લાવનારા વાદળોની આખી સિસ્ટમ પણ ત્યાં અમેરિકા તરફ જ શિફ્ટ થઈ જાય છે. પરિણામે અમેરિકાના રણમાં પૂર આવે છે, જ્યારે વરસાદનું એન્જિન ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયાથી દૂર જતું રહેવાથી આપણે ત્યાં ભયાનક દુષ્કાળ પડે છે. આખી આ ભૌગોલિક ગરબડને ‘અલ નીનો’ કહેવાય છે.

૨. ભારતના ચોમાસા સાથેની સીધી દુશ્મનાવટ

આંકડાઓ ક્યારેય જૂઠું બોલતા નથી. ભારતના છેલ્લા ૧૩૦ વર્ષના હવામાનના ડેટા તપાસીએ તો સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારતમાં જ્યારે પણ ગંભીર દુષ્કાળ પડ્યો છે, તેના મૂળમાં અલ નીનો જ રહ્યો છે.

ભારતનું ચોમાસું હિંદ મહાસાગર પરથી આવતા ભેજવાળા પવનો પર નભે છે. પણ જ્યારે અલ નીનો સક્રિય હોય, ત્યારે તે ભારત તરફ આવતા ભેજને પોતાની તરફ ખેંચી લે છે. પરિણામે ભારતમાં કાં તો ચોમાસું મોડું બેસે છે, કાં તો ઓગસ્ટ મહિનામાં વરસાદ સાવ ખેંચાઈ જાય છે (જેને Dry Spell કહેવાય છે). ખેડૂતોએ વાવણી કરી દીધી હોય, પણ પછી વરસાદ ન પડતા આખો ઊભો પાક બળી જાય છે.

૩. ‘એગ્રી-ઇકોનોમિક્સ’: ખેતી પર પડતો ભયાનક માર

અલ નીનોની સીધી અસર ભારતના ‘ખરીફ પાક’ (ચોમાસુ પાક) પર પડે છે. ભારતમાં ચોખા (ડાંગર), શેરડી, કઠોળ (ખાસ કરીને તુવેર અને અડદ), સોયાબીન અને કપાસનું સૌથી મોટું વાવેતર ચોમાસામાં જ થાય છે. આ તમામ પાક અત્યંત ‘વોટર-ઇન્ટેન્સિવ’ (વધુ પાણી માંગનારા) છે.

જ્યારે વરસાદ ખેંચાય છે, ત્યારે ડેમ અને જળાશયોના લેવલ તળિયે જાય છે. જે ખેડૂતો પાસે સિંચાઈની વ્યવસ્થા નથી (અને ભારતમાં ૫૦% થી વધુ ખેતી આજે પણ વરસાદ આધારિત છે), તેઓ લાચાર બની જાય છે. પાકનું ઉત્પાદન ઘટી જાય છે. અર્થશાસ્ત્રનો સીધો નિયમ છે – સપ્લાય ઘટે એટલે ડિમાન્ડના પ્રેશરથી ભાવ આસમાને પહોંચે. ખાંડ, ચોખા અને કઠોળના ભાવમાં ભડકો થાય છે, જેને આપણે ‘ફૂડ ઇન્ફ્લેશન’ (અનાજનો ફુગાવો) કહીએ છીએ.

૪. ગ્રામીણ અર્થતંત્રથી લઈને શેરબજાર સુધીની ‘રિપલ ઇફેક્ટ’

તમને કદાચ એવું લાગતું હોય કે “હું તો શહેરમાં રહું છું, મારે અલ નીનો સાથે શું લેવાદેવા?” તો આ ‘રિપલ ઇફેક્ટ’ સમજવી પડે. ભારતની લગભગ ૫૦% વસ્તી સીધી કે આડકતરી રીતે ખેતી સાથે જોડાયેલી છે. જો ખેડૂતનો પાક નિષ્ફળ જશે, તો તેના ખિસ્સામાં પૈસા નહીં આવે. ખેડૂત પાસે પૈસા નહીં હોય, તો તે નવું ટ્રેક્ટર કે ટુ-વ્હીલર નહીં ખરીદે. તે નવો મોબાઈલ કે ટીવી નહીં લે. અરે, ગામડાઓમાં બિસ્કિટ, સાબુ અને શેમ્પુ (FMCG પ્રોડક્ટ્સ) નું વેચાણ પણ અડધું થઈ જશે.

જ્યારે મહિન્દ્રા ટ્રેક્ટર, હીરો મોટોકોર્પ કે હિન્દુસ્તાન યુનિલિવર (HUL) જેવી મોટી કંપનીઓનો માલ ગામડાઓમાં નહીં વેચાય, ત્યારે તેમના નફામાં ગાબડું પડશે. અને જેવું નફામાં ગાબડું પડશે, એટલે સીધું જ મુંબઈના દલાલ સ્ટ્રીટમાં આ કંપનીઓના શેરના ભાવ તૂટશે. એટલે કે, પેસિફિક મહાસાગરમાં પાણી ગરમ થવાથી શરૂ થયેલી સાંકળ સીધી તમારા મ્યુચ્યુઅલ ફંડના રિટર્નને પણ ઓછું કરી નાખે છે!

૫. સરકારની રાજકીય મજબૂરી અને ‘એક્સપોર્ટ બેન’

જ્યારે અલ નીનોનો માર પડે અને મોંઘવારી વધે, ત્યારે સરકાર (કોઈ પણ પક્ષની હોય) હરકતમાં આવી જાય છે, કારણ કે ફૂડ ઇન્ફ્લેશન સીધી વોટબેંકને અસર કરે છે.. દેશમાં અનાજના ભાવ કંટ્રોલમાં રાખવા માટે સરકાર રાતોરાત ડુંગળી, ઘઉં કે ચોખાની નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂકી દે છે. આનાથી સ્થાનિક બજારમાં ભાવ કદાચ થોડા કાબૂમાં આવે, પણ ગ્લોબલ માર્કેટમાં ભારતની ‘વિશ્વસનીય સપ્લાયર’ તરીકેની ઇમેજ ખરડાય છે. વળી, નિકાસબંધીના કારણે ખેડૂતને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારના ઊંચા ભાવનો લાભ મળતો નથી, એટલે તે બમણો પિસાય છે.

અલ નીનો હવે કોઈ ૧૦-૧૫ વર્ષે આવતી દુર્લભ ઘટના નથી રહી. ક્લાઈમેટ ચેન્જના કારણે તેની ફ્રિક્વન્સી (આવર્તન) અને તીવ્રતા બંને વધી ગયા છે. હવે આપણી પાસે એક જ રસ્તો બચ્યો છે – ‘ક્લાઈમેટ રેઝિલિયન્ટ એગ્રીકલ્ચર’ (આબોહવા સામે ટકી શકે તેવી ખેતી). આપણે એવા બિયારણો શોધવા પડશે જે ઓછા પાણીમાં ટકી શકે. ટપક સિંચાઈ (માઈક્રો ઈરીગેશન) ને ફરજિયાત બનાવવી પડશે અને વરસાદી પાણીના સંગ્રહને યુદ્ધના ધોરણે અમલમાં મૂકવો પડશે. કારણ કે અલ નીનો એ કોઈ રાજકીય પક્ષ નથી જેને આપણે વોટ આપીને બદલી શકીએ; તે કુદરતનો એવો ગુસ્સો છે, જેની સામે આપણે આપણા અર્થતંત્રનું છતરું જાતે જ મજબૂત કરવું પડશે.