‘મા-બહેન’ ની એકલતા સામે ‘બંદર’ ની ડાર્ક વાસ્તવિકતા!

એક તરફ નેટફ્લિક્સની *’મા-બહેન’ છે, જે એકલવાયું જીવન જીવતી સ્ત્રી પ્રત્યે સમાજની શંકાશીલ અને પિતૃસત્તાક માનસિકતા પર હળવો પણ સચોટ પ્રહાર કરે છે; તો બીજી તરફ અનુરાગ કશ્યપની *’બંદર’ છે, જે *,MeToo મૂવમેન્ટ પછી કાયદાના દુરુપયોગ અને ખોટા રેપ કેસની ડાર્ક સાઈડ બતાવે છે. ભારતીય સિનેમામાં સ્ત્રી-પુરુષના સંબંધો અને કાયદાની બે તદ્દન વિરોધાભાસી બાજુઓ દર્શાવતી બે ફિલ્મો સમાંતર ચાલી રહી છે.

સિનેમા હંમેશા સમાજનો અરીસો રહ્યો છે, પણ ક્યારેક આ અરીસો એકસાથે બે સાવ અલગ-અલગ અને વિરોધાભાસી ચિત્રો બતાવે છે. અત્યારે ઓટીટી *(OTT) પ્લેટફોર્મ અને થીએટરોમાં બે એવી કૃતિઓ સ્ટ્રીમ થઈ રહી છે, જેને જોયા પછી તમારા મગજમાં સ્ત્રી-પુરુષના સામાજિક સમીકરણો વિશે એક મોટું દ્વંદ્વ ઊભું થશે. આ બંને ફિલ્મો — *’મા-બહેન’ અને *’બંદર’ — જાણે ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવ જેવા છે. એકમાં સ્ત્રી સમાજની પિતૃસત્તાક માનસિકતાનો ભોગ બને છે, તો બીજામાં એક પુરુષ સ્ત્રી-તરફી કાયદાઓનો શિકાર બને છે.

અત્યારે ગ્લોબલ પ્લેટફોર્મ્સ પર *’ઓબ્સેશન’ *(Obsession) જેવી ફિલ્મમાં માનવીય સંબંધોની જે વિકૃતિ, પઝેસિવનેસ અને સાયકોલોજીકલ ગૂંચવણો બતાવવામાં આવે છે, કંઈક એવા જ ગ્રે-શેડ્સ આપણને આ બંને ભારતીય ફિલ્મોમાં તદ્દન દેશી અને ગ્રાઉન્ડ-લેવલના સંદર્ભમાં જોવા મળે છે. ચાલો, આ બંને વિરોધાભાસી દુનિયાનું સર્જિકલ એનાલિસિસ કરીએ.

આ પણ વાંચો: સન્માનનો નવો સૂર્યોદય: ગૃહિણીઓને ‘હોમમેકર’ નહીં હવે ‘નેશન બિલ્ડર’ કહો!

૧. ‘મા-બહેન’: ક્રિસ્પ, ફની અને પિતૃસત્તાક માનસિકતા પર સણસણતો તમાચો

નેટફ્લિક્સ પર આવેલી *’મા-બહેન’ એ પ્રકારની કૃતિ છે જે તમને હસાવતા-હસાવતા બહુ ઊંડી વાત કહી જાય છે. આ ફિલ્મ/સિરીઝનું સૌથી મોટું જમા પાસું તેનું ક્રિસ્પ (ટૂંકું અને સચોટ) એડિટિંગ અને એન્ટરટેઈનિંગ સ્ક્રીનપ્લે છે.

આ વાર્તા એ કડવી વાસ્તવિકતા પર સીધો પ્રહાર કરે છે કે આપણા સમાજમાં જો કોઈ સ્ત્રી સ્વતંત્ર રીતે, એકલા રહેવાનું પસંદ કરે, તો આસપાસના લોકોની નજરમાં તે હંમેશા *’શંકાસ્પદ’ જ રહે છે. સમાજનું ડીએનએ *(DNA) એવું ગોઠવાયું છે કે તેમને પુરુષના કવચ વિનાની સ્ત્રી પચતી નથી. સિંગલ વુમનને હંમેશા કોઈને કોઈ જજમેન્ટના ચશ્માથી જોવામાં આવે છે.

ફિલ્મની શરૂઆત ભલે કોમેડી અને હળવા ટોનથી થતી હોય, પણ તેનો ક્લાઈમેક્સ અત્યંત ઈમોશનલ અને સંવેદનશીલ છે. તે પ્રેક્ષકોને વિચારતા કરી મૂકે છે કે આપણે ૨૧મી સદીમાં જીવીએ છીએ, છતાં એક સ્વતંત્ર સ્ત્રીની પ્રાઈવસી અને તેના ચારિત્ર્યને લઈને આપણી માનસિકતા હજુ પણ કેટલી પછાત છે. આ એક *’મસ્ટ-વોચ’ અનુભવ છે.

૨. ‘બંદર’: MeToo પછીના જમાનાની ગંદી વાસ્તવિકતા

હવે સિક્કાની બીજી બાજુ જુઓ. *’મા-બહેન’ ફિલ્મમાં સ્ત્રી પ્રત્યે સહાનુભૂતિ જન્મે છે, પણ અનુરાગ કશ્યપની *’બંદર’ જોતાં જ આખી દુનિયા પલટાઈ જાય છે.

આ ફિલ્મ *,MeToo મૂવમેન્ટ પછીના સમયમાં ફિલ્માવામાં આવેલી છે. *,MeToo એ દુનિયાભરની સ્ત્રીઓને અવાજ આપ્યો, પણ તેની એક ડાર્ક સાઈડ ભયંકર છે અને તે છે — ખોટા આક્ષેપો. વાર્તા એક એવા યુવાનની છે જેને તેની એક્સ-ગર્લફ્રેન્ડ ખોટા રેપ કેસમાં ફસાવી દે છે. અનુરાગ કશ્યપની સિગ્નેચર સ્ટાઈલ મુજબ, આ ફિલ્મમાં કોઈ પાત્ર *’દૂધે ધોયેલું’ નથી. બધા જ પાત્રો ગ્રે-શેડ્સમાં છે, અને આખી ફિલ્મ અત્યંત ડાર્ક, નિરાશાજનક અને ગાળોથી ભરેલી છે.

ફિલ્મ બતાવે છે કે જ્યારે કાયદાઓ માત્ર એક તરફી બની જાય, ત્યારે તેનો સ્ત્રીઓ દ્વારા પોતાના સ્વાર્થ કે બદલાની ભાવના માટે કેવો ભયાનક દુરુપયોગ થઈ શકે છે. કાયદાની એક નાની કલમ નિર્દોષ પુરુષની આખી જિંદગી, કરિયર અને ઈજ્જત કેવી રીતે રોળી નાખે છે, તે આ ફિલ્મનો મુખ્ય પ્લોટ છે.

‘ઓબ્સેશન’ સ્ટાઈલની સાયકોલોજીકલ વિકૃતિ અને ગ્રે પાત્રોનો ખેલ

કાલકાલ વૈશ્વિક સ્તરે *’ઓબ્સેશન’ *(Obsession) જેવી સાયકોલોજીકલ થ્રિલર ફિલ્મનો ભારે ક્રેઝ છે, જેમાં માણસના મનની વિકૃતિ, પઝેસિવનેસ અને સંબંધોની અંધારાવાળી ગૂંચવણો બતાવવામાં આવે છે. કંઈક આવો જ સંબંધોનો સાયકોલોજીકલ એક્સ-રે અનુરાગ કશ્યપે *’બંદર’ માં કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. અહીં કોઈ પણ પાત્ર સંપૂર્ણપણે પવિત્ર કે સાચું નથી. જેને આપણે ભોગ બનનાર *(Victim) સમજીએ છીએ, તે પોતાની અંદર એક અલગ જ સ્વાર્થ અને બદલાની આગ લઈને જીવે છે. કાલના મોર્ડન લિવ-ઈન રિલેશનશિપ, અહંકારનો ટકરાવ અને સોશિયલ મીડિયાના જમાનામાં ઈમોશનલ બ્લેકમેલિંગ કેવી રીતે ગુનાનું સ્વરૂપ ધારણ કરી લે છે, તે આ ફિલ્મ બહુ વરવી રીતે પકડે છે. અનુરાગ આપણને એવા પાત્રોની સામે લાવીને ઊભા રાખે છે જેમના પ્રત્યે આપણને ન તો સહાનુભૂતિ જાગે છે, ન તો ધિક્કાર. આ એવા ગ્રે-શેડ્સ છે જે દર્શક તરીકે આપણને અકળાવી મૂકે છે અને સંબંધોની પવિત્રતા પાછળ છુપાયેલા સ્વાર્થનો નગ્ન ચહેરો સામે લાવે છે.

૩. *’બંદર’ ક્યાં થાપ ખાઈ ગઈ? એક અસંતુલિત સ્ક્રીનપ્લે!

જોકે, એક સિનેમા તરીકે *’બંદર’ નિરાશ કરે છે. ફિલ્મનો પહેલો હાફ અત્યંત જબરદસ્ત, ટાઈટ અને રોમાંચક છે. તમને ખરેખર લાગે કે કશ્યપે એક સરસ ફિલ્મ બનાવી છે.

પરંતુ, ઈન્ટરવલ પછી ફિલ્મ સાવ પાટા પરથી ઉતરી જાય છે. ફિલ્મના બાકીના મોટાભાગના હિસ્સાને માત્ર *’જેલ લાઈફ’ બતાવવા પાછળ જ વેડફી નાખવામાં આવ્યો છે. ડિરેક્ટર કદાચ જેલના વાતાવરણ અને ત્યાંના અંધકારને બતાવવાના મોહમાં એટલા ડૂબી ગયા કે તેઓ વાર્તાને આગળ વધારવાનું જ ભૂલી ગયા. સતત જેલના દ્રશ્યો ફિલ્મને અત્યંત ધીમી અને કંટાળાજનક બનાવી દે છે.

અનુરાગ કશ્યપ જેવા દિગ્ગજ ડિરેક્ટર પાસે આ વિષયને વધુ સાયકોલોજીકલ અને કાનૂની થ્રિલર તરીકે વિકસાવવાની વિશાળ તક હતી, પણ તેમણે માત્ર જેલના દસ્તાવેજીકરણ *(Documentary style) પર ફોકસ કરીને એક સારી વાર્તાની ક્ષમતા બહુ ઘટાડી નાખી.

ડિરેક્ટોરિયલ વિઝન: અનુરાગની ‘ડાર્કનેસ’ નો અતિરેક વર્સીસ ‘મા-બહેન’ ની સિમ્પલ લાઈટનેસ

ફિલ્મ મેકિંગની દ્રષ્ટિએ જુઓ તો આ બંને ફિલ્મો એકબીજાથી તદ્દન વિપરીત શૈલી *(Contrast Styles) ધરાવે છે. *’મા-બહેન’ ના મેકર્સ જાણે છે કે ગંભીર સામાજિક કટાક્ષને જો લાઉડ બનાવવામાં આવે તો દર્શક કંટાળી જાય, એટલે તેમણે ફિલ્મની હળવાશ જાળવી રાખી છે. કલર પેલેટથી માંડીને બેકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક સુધી બધું જ વાર્તાને ક્રિસ્પ રાખે છે. જ્યારે બીજી તરફ, અનુરાગ કશ્યપ પોતાની જૂની *’ડાર્ક અને ગંદી’ દુનિયાના મોહમાંથી બહાર આવી શક્યા નથી. *’બંદર’ ના સેકન્ડ હાફમાં જેલના દ્રશ્યો એટલા લાંબા અને રીપીટેટીવ છે કે દર્શક તરીકે આપણને ગૂંગળામણ થવા લાગે છે. કશ્યપ અહીં એક મહાન ડિરેક્ટર બનવાના ચક્કરમાં એ ભૂલી ગયા કે સિનેમામાં વાતાવરણ ઊભું કરવું જરૂરી છે, પણ વાર્તાની કિંમતે નહીં! જેલના ખુંખાર કેદીઓ, સિસ્ટમનો ભ્રષ્ટાચાર અને ગાળોની ભરમાર વચ્ચે જે મુખ્ય કાનૂની અને સામાજિક મુદ્દો હતો, તે સાવ દબાઈ જાય છે અને ફિલ્મ માત્ર એક જેલ-ડોક્યુમેન્ટરી બનીને રહી ગઈ.

સિનેમાના ચાહક તરીકે જ્યારે તમે આ બંને ફિલ્મો જુઓ, ત્યારે તમને સમજાય છે કે કળા કેવી રીતે એક જ સમાજના બે અલગ-અલગ ખૂણાઓને રજૂ કરી શકે છે.

‘મા-બહેન’ એ એવા સમાજની વાર્તા છે જ્યાં સ્ત્રીઓ હજુ પણ પુરુષપ્રધાન માનસિકતાના બોજ નીચે શ્વાસ લઈ રહી છે; જ્યારે *’બંદર’ એ એવા કાયદાકીય માળખાની વાર્તા છે, જેણે સ્ત્રીઓને એટલી તાકાત આપી દીધી છે કે તેનો દુરુપયોગ પુરુષો માટે ફાંસીનો ગાળિયો બની રહ્યો છે. જો તમારે એક સારું, ક્રિસ્પ અને મનોરંજક કન્ટેન્ટ જોવું હોય તો *’મા-બહેન’ ચોક્કસ નિરાશ નહીં કરે, પણ *’બંદર’ નો બીજો હાફ તમારી ધીરજની આકરી કસોટી લેશે તે નક્કી છે.