સ્પેસ-રેસ ભૂલી જાઓ, હવે ભવિષ્યનું આર્થિક યુદ્ધ ‘ડીપ-સી માઇનિંગ’ માટે લડાશે!

આખી દુનિયાની નજર અત્યારે અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે ચાલી રહેલી ‘સ્પેસ-રેસ’ અને મંગળ ગ્રહના મિશનો પર છે. પરંતુ, વાસ્તવમાં જિયો-પોલિટિક્સની સૌથી ભયાનક અને નિર્ણાયક લડાઈ અવકાશમાં નહીં, પણ મહાસાગરોના ૬,૦૦૦ મીટર ઊંડા અંધારા તળિયે શરૂ થઈ ચૂકી છે. જે દેશ ભવિષ્યમાં ‘ડીપ-સી માઇનિંગ’ પર વર્ચસ્વ જમાવશે, તે જ ૨૧મી સદીની ટેકનોલોજી અને ગ્લોબલ અર્થતંત્રનો બેતાજ બાદશાહ બનશે.

જ્યારે આપણે ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EV), આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, વિન્ડ ટર્બાઇન અને અત્યાધુનિક મિલિટરી ડ્રોનની ક્રાંતિના ગુણગાન ગાઈએ છીએ, ત્યારે એક કડવું સત્ય કાયમ માટે છુપાવી દેવામાં આવે છે. આ આખું ‘ગ્રીન અર્થતંત્ર’ અને ‘હાઈ-ટેક ભવિષ્ય’ જેની પર ઊભું છે, તે ‘રેર અર્થ મિનરલ્સ’ (Rare Earth Minerals – જેમ કે કોબાલ્ટ, લિથિયમ, નિકલ અને મેંગેનીઝ) જમીન પરથી હવે ખતમ થવા આવ્યા છે. આફ્રિકાની ખાણો ખાલી થઈ રહી છે અને ત્યાંના રાજકીય સંકટો દુનિયાની સપ્લાય ચેઈન ખોરવી રહ્યા છે.

આ સંજોગોમાં વિશ્વની મહાસત્તાઓએ એક નવો ખજાનો શોધી કાઢ્યો છે — દરિયાનું તળિયું. વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં તેને ‘પોલીમેટાલિક નોડ્યુલ્સ’ (Polymetallic Nodules) કહેવાય છે. આ બટાકાના આકારના ખડકો છે જે હજારો મીટર ઊંડા દરિયામાં પથરાયેલા છે અને તેમાં જમીન કરતાં અનેકગણા વધુ શુદ્ધ ખનિજો રહેલા છે. પરંતુ આ ખજાનો માત્ર અર્થશાસ્ત્ર પૂરતો સીમિત નથી રહ્યો, તે હવે એક નવો ‘કોલ્ડ વોર’ બની ગયો છે!

આ પણ વાંચો: નિજ્જરની હત્યામાં ભારતની કોઈ સંડોવણી નહોતી: કેનેડિયન પોલીસ

૧. ‘ક્લેરિયન-ક્લિપર્ટન ઝોન’ અને ચીનની સાયલન્ટ મોનોપોલી

આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાં કોઈ એક દેશનો કાયદો નથી ચાલતો. ત્યાંના ખનિજોનું સંચાલન કરવા માટે યુનાઈટેડ નેશન્સ દ્વારા ‘ઇન્ટરનેશનલ સીબેડ ઓથોરિટી’ (ISA) ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. પ્રશાંત મહાસાગરમાં હવાઈ અને મેક્સિકોની વચ્ચે એક વિશાળ વિસ્તાર છે, જેને ‘ક્લેરિયન-ક્લિપર્ટન ઝોન’ (CCZ) કહેવાય છે. આ વિસ્તારમાં દુનિયાના સૌથી વધુ રેર અર્થ મિનરલ્સ પડેલા છે.

ચીન અત્યારે ગ્લોબલ રેર-અર્થ પ્રોસેસિંગ માર્કેટમાં ૯૦% હિસ્સો ધરાવે છે. પોતાની આ મોનોપોલી (એકાધિકાર) જાળવી રાખવા માટે ચીને અત્યંત ચાલાકીથી ISA પાસેથી દુનિયામાં સૌથી વધુ ‘એક્સપ્લોરેશન કોન્ટ્રાક્ટ્સ’ (શોધખોળના કરારો) મેળવી લીધા છે. ચીનની સરકારી માલિકીના જહાજો અત્યારે દરિયાના તળિયે માત્ર ખનિજો જ નથી શોધી રહ્યા, પરંતુ તેઓ એવા સંવેદનશીલ વિસ્તારો (જેમ કે તાઈવાન અને ગુઆમ નજીક) નું મેપિંગ કરી રહ્યા છે, જેનો ભવિષ્યમાં ‘સબમરીન વોરફેર’ (નૌકા યુદ્ધ) માટે સૈન્ય ગુપ્તચર માહિતી તરીકે ઉપયોગ થઈ શકે. અર્થતંત્રના નામે ડ્રેગન પોતાનો લશ્કરી પાયો મજબૂત કરી રહ્યો છે.

૨. અમેરિકાની ઐતિહાસિક ભૂલ અને ‘કાયદાકીય શૂન્યાવકાશ’

આખી દુનિયા પર દાદાગીરી કરતું અમેરિકા આ લડાઈમાં કેમ પાછળ રહી ગયું? કારણ કે અમેરિકાએ પોતાની જિદ્દ અને અહંકારમાં ક્યારેય ‘UNCLOS’ (United Nations Convention on the Law of the Sea) સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા જ નથી! પરિણામે, અમેરિકા ISA નું સભ્ય નથી અને દરિયાના તળિયાના કાયદાઓ ઘડવામાં તેની કોઈ સત્તાવાર ભૂમિકા નથી.

જ્યારે અત્યારે ૨૦૨૬ માં ISA ની બેઠકોમાં માઇનિંગ માટેના નવા ‘માઇનિંગ કોડ’ (નિયમો) ઘડાઈ રહ્યા છે, ત્યારે તેમાં રશિયા અને ચીનનો દબદબો છે. પોતાની આ ભૂલ સુધારવા માટે અમેરિકાએ તાજેતરમાં જ માર્ચ ૨૦૨૬ માં જાપાન સાથે ‘ડીપ-સી માઇનિંગ’ પર એક સંયુક્ત વ્યૂહાત્મક કરાર (MOU) કર્યો છે. અમેરિકા અને જાપાન મળીને હવે પ્રશાંત મહાસાગરમાં ચીનની મોનોપોલી તોડવા પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. પણ જ્યાં સુધી વૈશ્વિક નિયમો નહીં બને, ત્યાં સુધી આ લડાઈ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના શૂન્યાવકાશમાં જ લડાતી રહેશે.

૩. ભારતનો માસ્ટરસ્ટ્રોક: ‘સમુદ્રયાન’ અને મત્સ્ય-૬૦૦૦

આ ગ્લોબલ હરીફાઈમાં ભારત ક્યાંય પાછળ નથી. ચીન હિંદ મહાસાગરમાં ઘૂસણખોરી કરી રહ્યું છે, તેનો સૌથી સચોટ વ્યૂહાત્મક જવાબ ભારતનું ‘ડીપ ઓશન મિશન’  છે.

૨૦૨૬ માં ભારત પોતાનું ઐતિહાસિક ‘સમુદ્રયાન’ મિશન લોન્ચ કરવા જઈ રહ્યું છે. ભારતના ‘નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓશન ટેકનોલોજી’ (NIOT) અને ISRO દ્વારા સ્વદેશી ટેકનોલોજીથી ‘મત્સ્ય-૬૦૦૦’  નામની ટાઇટેનિયમ એલોયથી બનેલી સબમર્સિબલ તૈયાર કરવામાં આવી છે. આ યાન ૩ ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોને લઈને હિંદ મહાસાગરમાં ૬,૦૦૦ મીટરની ભયાનક ઊંડાઈએ જશે. આ ઊંડાઈએ દબાણ એટલું ભયંકર હોય છે કે એક સામાન્ય કાર પણ કચડાઈને સેકન્ડોમાં ભૂક્કો થઈ જાય. એકવાર આ મિશન સફળ થશે, એટલે ભારત અમેરિકા, રશિયા, જાપાન, ફ્રાન્સ અને ચીન જેવા દુનિયાના એવા ૬ દેશોની ‘એલિટ ક્લબ’ માં સામેલ થઈ જશે, જેમની પાસે આ પ્રકારની અત્યાધુનિક અંડરવોટર ટેકનોલોજી છે. મધ્ય હિંદ મહાસાગરમાં ૧.૫ લાખ ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ખનિજો શોધવાનો ભારતનો અધિકાર, ભવિષ્યમાં ચીનની આર્થિક ઘેરાબંધી તોડવા માટેનું સૌથી મોટું હથિયાર સાબિત થશે.

પર્યાવરણનો વિનાશ કે જિયો-પોલિટિકલ મજબૂરી?

પર્યાવરણવાદીઓ ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે દરિયાના તળિયે ચાલતા આ વિશાળ મશીનો લાખો વર્ષોથી જળવાયેલી ઈકો-સિસ્ટમ (જીવસૃષ્ટિ) નો કાયમ માટે નાશ કરી નાખશે અને તળિયે જમા થયેલો કાર્બન ફરીથી વાતાવરણમાં ભળશે.

પરંતુ જિયો-પોલિટિક્સનું કઠોર સત્ય એ છે કે, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને આર્થિક હિતો આગળ પર્યાવરણના મુદ્દા હંમેશા હારી જાય છે. લોકશાહી દેશો (જેમ કે ભારત, અમેરિકા અને જાપાન) જો પર્યાવરણની ચિંતા કરીને પાછા હટશે, તો ચીન આખા મહાસાગરને એકલું જ ખોદી નાખશે અને ભવિષ્યની સપ્લાય ચેઈન પર તેનો કાયમી કબજો થઈ જશે. ટૂંકમાં, આજ સુધી જમીન પર અને હવામાં લડાતા ભૌગોલિક યુદ્ધોએ હવે દરિયામાં ડૂબકી લગાવી દીધી છે, અને આ ‘ડીપ-સી માઇનિંગ’ એ જ ભવિષ્યના વિશ્વ-રાજકારણનું નવું રણમેદાન છે!

ડીપ-સી માઇનિંગના ૩ ક્રિટિકલ પાસાં

કિંમતી ખનિજોનો ભંડાર: નિષ્ણાતોના અંદાજ મુજબ એકલા ક્લેરિયન-ક્લિપર્ટન ઝોનમાં જ દુનિયાની જમીન પર રહેલા કુલ મેંગેનીઝ, કોબાલ્ટ અને નિકલ કરતાં વધુ જથ્થો દરિયાના તળિયે દટાયેલો છે.

કાયદાકીય સત્તાનો સંઘર્ષ: UNCLOS હેઠળ સ્થપાયેલી ‘ઇન્ટરનેશનલ સીબેડ ઓથોરિટી’ (ISA) પાસે દરિયાઈ ખનિજોના ઉત્ખનનને મંજૂરી આપવાની અંતિમ સત્તા છે. ચીન આ સંસ્થાના નિર્ણયો પર પ્રભાવ પાડવાનો સતત પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, જ્યારે અમેરિકા આ સિસ્ટમની બહાર બેસીને જાપાન સાથે અલગથી નિયમો બનાવી રહ્યું છે.

દ્વિપક્ષીય સુરક્ષા (Dual-use Technology): દરિયાના તળિયાનો નકશો બનાવવો (Seabed mapping) એ માત્ર ખનિજ શોધવા પૂરતું સીમિત નથી. આ જ ડેટા ભવિષ્યમાં સબમરીનના રૂટ નક્કી કરવા અને એન્ટી-સબમરીન વોરફેર (દુશ્મનની સબમરીનને નષ્ટ કરવાની ક્ષમતા) માટે બ્રહ્માસ્ત્ર સમાન છે.