પ્રોપેગન્ડા ફિલ્મોના ઘોંઘાટ વચ્ચે ઈમ્તિયાઝ અલીનો એવો ‘પ્રેમપત્ર’ જે વાંચીને પાકિસ્તાન પણ ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડી પડશે!
ગત શુક્રવારે રિલીઝ થયેલી અને આવતીકાલે પોતાના બીજા સપ્તાહમાં પ્રવેશી રહેલી ઈમ્તિયાઝ અલીની ફિલ્મ ‘મૈં વાપસ આઉંગા’ (Main Vaapas Aaunga) અત્યારે થિયેટરોમાં એક એવો જાદુ કરી રહી છે, જે લાંબા સમયથી ભારતીય સિનેમામાંથી ગાયબ હતો. સોશિયલ મીડિયા ખોલો એટલે તમને થિયેટરની અંદર ચોધાર આંસુએ રડતા પ્રેક્ષકોના વિડીયો અને રીલ્સ જોવા મળશે. ખુદ ડિરેક્ટર ઈમ્તિયાઝ અલી જ્યારે સિનેમાઘરોની મુલાકાત લઈ રહ્યા છે, ત્યારે કોઈ યુવાન ભાવુક થઈને તેમને ભેટી પડે છે તો કોઈ તેમના પગમાં દંડવત પ્રણામ કરવા લાગે છે. આખરે આ ફિલ્મમાં એવું તો શું છે જેણે આખા દેશને ભાવનાત્મક રીતે હચમચાવી દીધો છે?
આ કોઈ માત્ર એક રોમેન્ટિક ફિલ્મની સફળતા નથી. આ એક એવી ઐતિહાસિક અને સામાજિક ઘટના છે, જે સાબિત કરે છે કે આજની હાઇપર-નેશનાલિઝમ વાળી ફિલ્મોના ઘોંઘાટ વચ્ચે પણ પ્રેક્ષકોનો આત્મા એક સાચા, નિખાલસ અને માનવીય સ્પર્શ માટે કેટલો તડપી રહ્યો છે. સિનેમાના પડદા પર રજૂ થયેલી આ ઐતિહાસિક પીડા અને અદભુત કળાકૃતિ જોઇને ગળે ડૂમો બાઝે છે.
૧. પ્રોપેગન્ડાના બજારમાં ‘પીસ’ (શાંતિ)નો પયગામ
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી બોલીવુડમાં એક નવો ટ્રેન્ડ શરૂ થયો છે — પડોશી દેશને ગાળો ભાંડીને અને નફરતનું ઝેર ઓકીને બોક્સ ઓફિસ પર હિટ થવાનો શોર્ટકટ. પરંતુ, ઈમ્તિયાઝ અલીએ ‘મૈં વાપસ આઉંગા’ માં એકદમ અલગ જ અને અત્યંત હિંમતભર્યો રસ્તો પકડ્યો છે.
આ ફિલ્મ કોઈ દેશને નીચો દેખાડવા માટે નથી બની, આ ફિલ્મ એ અદ્રશ્ય રેખા (રેડક્લિફ લાઈન) ના દર્દને બયાન કરે છે જેણે ૧૯૪૭ માં લાખો લોકોના કાળજા ચીરી નાખ્યા હતા. આ એક એવો ‘એન્ટી-પ્રોપેગન્ડા’ માસ્ટરપીસ છે જે શાંતિ (Peace) નો સંદેશો લઈને આવે છે. આ ફિલ્મ જોયા પછી કોઈને હાથમાં હથિયાર ઉઠાવવાનું કે કોઈને મારવાનું મન નથી થતું, પણ કોઈ જૂના વિખૂટા પડેલા સ્વજનને ભેટી પડવાનું મન થાય છે. ગેરંટી સાથે કહી શકાય કે જો આ ફિલ્મ પાકિસ્તાનના થિયેટરોમાં પણ રિલીઝ થાય, તો ત્યાંની ઓડિયન્સ પણ એ જ રીતે ધ્રુસકે ને ધ્રુસકે રડશે, કારણ કે ભાગલાની પીડા અને પોતાનું ઘર છૂટી જવાનો વસવસો બંને બાજુ એકસરખો જ છે!
૨. એક અધૂરો વાયદો અને ‘સરગોધા’ નો સાદ
ફિલ્મની વાર્તાનું હાર્દ નસીરુદ્દીન શાહે ભજવેલા ‘કીનુ’ નામના વૃદ્ધ પાત્રમાં ધબકે છે. કીનુ અત્યંત બીમાર છે, પેરાલિસિસનો શિકાર છે અને પોતાના મૃત્યુશય્યા પર છે. પણ તેનો જીવ શરીરમાંથી નીકળતો નથી, કારણ કે તેનું મન હજુ પણ પાકિસ્તાનના પોતાના જૂના વતન ‘સરગોધા’ માં અટવાયેલું છે. તેની જીભ થોથવાય છે, પણ તેનું એકમાત્ર રટણ છે કે મારે પાછા સરગોધા જવું છે. તેનો પૌત્ર નિર્વૈર (દિલજીત દોસાંઝ), જે પોતે લંડનમાં એક માઈગ્રન્ટ (સ્થળાંતરિત) તરીકે સંઘર્ષ કરી રહ્યો છે, તે પોતાના દાદાને સમજવાનો અને તેમની અંતિમ ઈચ્છા પૂરી કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
આ માત્ર એક વ્યક્તિની જિદ્દ નથી, આ આખી એક પેઢીની મનોવ્યથા છે જેણે પોતાનું બાળપણ અને જુવાની લાહોર કે સરગોધાની શેરીઓમાં વિતાવી હતી અને રાતોરાત તેમને સરહદ પાર ફેંકી દેવામાં આવ્યા હતા. દિલજીત દોસાંઝે એક કાળજી રાખનાર પૌત્ર તરીકે જે પરિપક્વતા અને સંવેદનશીલતા બતાવી છે, તે અદભુત છે. તે ૭૮ વર્ષ જૂના એ પારિવારિક રહસ્યને ખોલે છે, જે કીનુના હૃદયમાં દબાયેલું હતું.
૩. અખંડ પંજાબનો વિખૂટો પડેલો પ્રેમ: વેદાંગ અને શર્વરી
જ્યારે ફિલ્મ ફ્લેશબેકમાં જાય છે, ત્યારે આપણને અખંડ પંજાબની સુંદરતા જોવા મળે છે. જુવાન કીનુ (વેદાંગ રૈના) અને જિયા (શર્વરી વાઘ) નો અત્યંત નિર્દોષ, જૂના જમાનાનો અને પવિત્ર પ્રેમ સ્ક્રીન પર ખીલી ઉઠે છે.
તેમની આંખોની ભાષા, છૂપી મુલાકાતો અને “હંમેશા સાથે રહીશું” ના વાયદાઓ—આ બધું જ ૧૯૪૭ ના ભાગલાની હિંસામાં નિર્દયતાથી કચડાઈ જાય છે. જુવાન કીનુને બધું જ પાછળ છોડીને ભારતમાં આવવા મજબૂર થવું પડે છે, માત્ર એક આજીવન વાયદા સાથે કે “મૈં વાપસ આઉંગા”. ભાગલા માત્ર બે દેશોની જમીનના નહોતા થયા, ભાગલા હૃદયના પણ થયા હતા. ઈમ્તિયાઝ અલીની સિગ્નેચર સ્ટાઈલ મુજબ, અહીં પણ પાત્રો પોતાની મંઝિલ અને આત્માની શોધમાં ભટકે છે, પણ આ વખતે તેમની સફર માત્ર સ્વ-શોધની નથી, પણ અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની એક કરુણ જંગ છે.
૪. એ.આર. રહેમાન અને ઈમ્તિયાઝની જાદુઈ જુગલબંધી
કોઈ પણ મહાન ઐતિહાસિક કે રોમેન્ટિક ફિલ્મમાં સંગીત એ તેનો શ્વાસ હોય છે. ‘અમર સિંહ ચમકીલા’ (૨૦૨૪) ની ભવ્ય સફળતા પછી ઈમ્તિયાઝ અલી, એ.આર. રહેમાન અને ગીતકાર ઇરશાદ કામિલની ત્રિપુટીએ ફરી એકવાર મેજિક સર્જ્યું છે. ફિલ્મના ગીતો (“ક્યા કમાલ હૈ”, “મસકારા”) વાર્તાને માત્ર આગળ જ નથી વધારતા, પણ દર્શકોના ઘા પર મલમ લગાવવાનું કામ કરે છે. મોહિત ચૌહાણ અને શિલ્પા રાવના અવાજોમાં જે દર્દ અને સૂફીયાસ છે, તે સીધો હૃદય સોંસરો ઉતરી જાય છે.
ઈમ્તિયાઝ અલીએ સાબિત કરી દીધું છે કે દર્શકોને ખેંચવા માટે ગાળો, બિનજરૂરી હિંસા કે નકલી રાષ્ટ્રવાદની જરૂર નથી હોતી. જો તમે ઈમાનદારીથી કોઈ માનવીય પીડાને પડદા પર ઉતારો, તો લોકો પોતાની જાતને તેમાં શોધી લેશે. ‘મૈં વાપસ આઉંગા’ એ માત્ર કોઈ છોકરા કે છોકરીની વાર્તા નથી, પણ એક એવા દેશની વાર્તા છે જેણે નફરતના વાવાઝોડામાં પોતાનો પ્રેમ અને પોતાનું અસલી ઘર ગુમાવી દીધું હતું. જો તમે હજુ સુધી આ ફિલ્મ નથી જોઈ, તો ટિશ્યુ પેપરનું આખું બોક્સ લઈને થિયેટરમાં જજો, કારણ કે આ એક એવી ફિલ્મ છે જે તમારા આત્માને ઢંઢોળીને રડાવશે અને અંતે એક સુંદર માનસિક શાંતિ પણ આપી જશે.
સિનેમા એલર્ટ: શા માટે ‘મૈં વાપસ આઉંગા’ જોવી જ જોઈએ?
અભિનયનો માસ્ટરક્લાસ: નસીરુદ્દીન શાહે પેરાલિસિસથી પીડાતા વૃદ્ધ કીનુના પાત્રમાં માત્ર ચહેરાના હાવભાવ અને તૂટેલા અવાજથી જે પીડા વ્યક્ત કરી છે, તે તેમને એક્ટિંગના સર્વોચ્ચ શિખર પર મૂકે છે. દિલજીતની સહજતા પણ અદભુત છે.
ઇતિહાસની વાસ્તવિકતા: ફિલ્મે અમૃતસરના ‘પાર્ટિશન મ્યુઝિયમ’ ના સંદર્ભોનો ઉપયોગ કરીને ૧૯૪૭ ના સમયગાળાને અને લોકોના વિસ્થાપનને અત્યંત બારીકાઈથી પડદા પર ઉતાર્યું છે.
દર્દનું સંગીતકરણ: એ.આર. રહેમાનનો બેકગ્રાઉન્ડ સ્કોર વાર્તાના આત્મા સાથે એવી રીતે ભળી ગયો છે કે તે દર્શકોના મનમાંથી દિવસો સુધી નહીં નીકળે. આ ફિલ્મનું સંગીત જ તેની સૌથી મોટુ સાઇલન્ટ સ્ટોરીટેલર છે.
