પાકિસ્તાનની ‘સિંધુ જળ સંધિ’ મુદ્દે ખોખલી ધમકી અને ભારતનું ભૌગોલિક ‘જળ-બ્રહ્માસ્ત્ર’

પાકિસ્તાને સંધિ તોડવાની ધમકી આપી છે. આ ધમકી તેમનો આંતરિક ડર અને હતાશા છતી કરે છે. ૧૯૬૦ થી લઈને આજ સુધી ભારતે આ સંધિનું ધર્મની જેમ પાલન કર્યું છે, અને બદલામાં પાકિસ્તાને ત્રાસવાદની નિકાસ કરી છે. હવે જ્યારે ભારતે પોતાની જળ-વ્યૂહરચનાં બદલી છે અને પોતાના હક્કનું પાણી રોકવાનું શરૂ કર્યું છે, ત્યારે ઇસ્લામાબાદમાં સોંપો પડી ગયો છે.

૧. ઐતિહાસિક ઉદારતા અને દુનિયાની સૌથી ‘અસમાન’ સંધિ

૧૯૬૦ માં વિશ્વ બેંક (World Bank) ની મધ્યસ્થીથી ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સિંધુ જળ સંધિ પર હસ્તાક્ષર થયા હતા. ગ્લોબલ વોટર-એક્સપર્ટ્સ આ સંધિને દુનિયાની સૌથી “અસમાન છતાં સફળ” સંધિ માને છે.

આ સંધિ મુજબ, સિસ્ટમની ૬ નદીઓમાંથી પૂર્વની ત્રણ નદીઓ (રાવી, બિયાસ અને સતલજ) પર ભારતનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે. જ્યારે પશ્ચિમની ત્રણ નદીઓ (સિંધુ, ચિનાબ અને ઝેલમ) નું ૮૦% થી વધુ પાણી પાકિસ્તાનને ફાળવવામાં આવ્યું છે! ભારતે એ સમયે અત્યંત ઉદારતા દાખવીને પોતાના જ દેશમાંથી નીકળતી નદીઓનો મોટો હિસ્સો પાકિસ્તાનને આપી દીધો. શરત એટલી હતી કે ભારત પશ્ચિમી નદીઓ પર સિંચાઈ અને ‘રન-ઓફ-ધ-રિવર’ (નદીના વહેણને રોક્યા વિના વીજળી પેદા કરતા) પ્રોજેક્ટ્સ બનાવી શકશે. છતાં, પાકિસ્તાને ભારતની ઉદારતાને નબળાઈ માની લીધી. ૧૯૬૫, ૧૯૭૧ અને કારગિલના યુદ્ધો છતાં ભારતે ક્યારેય પાણી રોક્યું નહોતું. પણ હવે નવી દિલ્હીની નીતિ સ્પષ્ટ થઈ ગઈ છે: “લોહી અને પાણી એકસાથે ન વહી શકે!”

૨. ભારતનો માસ્ટરસ્ટ્રોક: પોતાના હક્કના એક-એક ટીપાંનો હિસાબ

પાકિસ્તાન જે ડરી ગયું છે તેનું અસલી કારણ ભારતની નવી અને આક્રમક ડેવલપમેન્ટ સ્પીડ છે. અત્યાર સુધી ભારત પોતાની પૂર્વની નદીઓ (જેના પર ભારતનો ૧૦૦% હક્ક છે) નું બધું જ પાણી વાપરી શકતું નહોતું, એટલે લાખો ક્યુસેક પાણી વહીને પાકિસ્તાન જતું રહેતું હતું. પણ તાજેતરમાં જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ‘શાહપુરકંડી ડેમ’ (Shahpurkandi Barrage) પૂરો થતાં જ રાવી નદીનું એ વધારાનું પાણી પાકિસ્તાન જતું અટકી ગયું છે. આ ઉપરાંત, પશ્ચિમી નદીઓ પર ભારત કિશનગંગા જેવા ભવ્ય હાઈડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સ બનાવી રહ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ સંધિની મર્યાદામાં જ છે, છતાં પાકિસ્તાન વારંવાર વિશ્વ બેંકમાં દોડી જઈને વાંધા ઉઠાવે છે. ભારતનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે કે હવે આપણા હિસ્સાનું એક ટીપું પાણી પણ સરહદ પાર મફતમાં વહેવા દેવામાં નહીં આવે.

 ૩. ‘અપર રિપેરિયન સ્ટેટ’ નો ભૌગોલિક પાવર

ભૂગોળની નજરે જોઈએ તો ભારત એક ‘અપર રિપેરિયન સ્ટેટ’ (Upper Riparian State – નદીનો ઉપરવાસ ધરાવતો દેશ) છે, જ્યારે પાકિસ્તાન નીચાણવાળા વિસ્તારમાં છે. તમામ નદીઓ ભારતના હિમાલય કે તિબેટના ક્ષેત્રોમાંથી નીકળીને પાકિસ્તાનમાં પ્રવેશે છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિમાં આ ‘ભૌગોલિક લોકેશન’ એ કોઈ પરમાણુ બોમ્બ કરતા પણ મોટું હથિયાર છે. જો પાકિસ્તાન વારંવાર સંધિ તોડવાની ધમકી આપે અને ભારત ખરેખર એ સંધિમાંથી મુક્ત થઈ જાય, તો ભારત કાયદેસર રીતે તમામ નદીઓ પર વિશાળ ડેમ બનાવીને પાણી રોકી શકે છે. પાકિસ્તાનની ૮૦% ખેતી અને અર્થતંત્ર આ જ સિંધુ નદીઓના બેસિન પર નભે છે. જો પાણી રોકાઈ જાય, તો પાકિસ્તાનના પંજાબ અને સિંધ પ્રાંતો ભયાનક દુકાળમાં સપડાઈ જાય અને ત્યાં ભૂખમરો ફેલાઈ જાય. ભારતને પાકિસ્તાન સામે લડવા માટે કોઈ મિસાઈલ છોડવાની જરૂર નથી, માત્ર નદીઓના દરવાજા બંધ કરવા પૂરતા છે!

 ૪. પાકિસ્તાનની અસલી બીમારી: સિસ્ટમનો અભાવ અને રાજકીય નાટક

હકીકત એ છે કે પાકિસ્તાનમાં અત્યારે જે જળ-સંકટ ચાલી રહ્યું છે, તે ભારતને કારણે નથી, પણ તેમની પોતાની વાહિયાત સિસ્ટમના કારણે છે. છેલ્લા ૬૦ વર્ષમાં પાકિસ્તાને કોઈ નવા મોટા ડેમ બનાવ્યા જ નથી. ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને ક્લાઈમેટ ચેન્જના કારણે વરસાદની પેટર્ન બદલાઈ ગઈ છે. ચોમાસામાં પાકિસ્તાનમાં ભયાનક પૂર આવે છે અને અબજો ગેલન મીઠું પાણી કોઈ જ સંગ્રહ થયા વિના સીધું અરબ સાગરમાં વહી જાય છે, અને ઉનાળામાં ત્યાં દુકાળ પડે છે. ત્યાંના ભ્રષ્ટ નેતાઓ અને લશ્કર પોતાની આ ‘વોટર મેનેજમેન્ટ’ ની નિષ્ફળતા છુપાવવા માટે પ્રજા સમક્ષ ભારતને વિલન તરીકે રજૂ કરે છે. “ભારત આપણું પાણી ચોરી રહ્યું છે” — આ એક એવો જૂનો રાજકીય પ્રોપેગન્ડા છે જેનો ઉપયોગ ત્યાંની સરકાર પોતાની ભૂખે મરતી પ્રજાનું ધ્યાન ભટકાવવા માટે કરે છે.

ભારતીય અર્થતંત્ર અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એટલું સક્ષમ છે કે તે હિમાલયના પાણીને પોતાની જરૂરિયાત મુજબ વાળી શકે છે. સિંધુ જળ સંધિ એ ભારતની કમજોરી નથી, પણ એક જવાબદાર રાષ્ટ્ર તરીકેની ઓળખ છે. પરંતુ, જો સામે પક્ષે ત્રાસવાદ અને બ્લેકમેલિંગ ચાલુ રહેશે, તો ભારતે સાબિત કરી દીધું છે કે જળ-સુરક્ષાની બાબતમાં રાષ્ટ્રીય હિત જ સર્વોપરી છે. પાકિસ્તાને સમજવું પડશે કે જો આ ‘જળ-કરાર’ તૂટશે, તો આખો દેશ તરસ્યો રહેશે. પછી ભલે મીમ બનાવે રાખે!