‘ફ્રીક્વન્ટ-ફ્લાયર માઇલ્સ’ ના બહાને ચાલતો અબજો ડોલરનો ખાનગી ચલણનો કાળો જાદુ

તમે વિમાનમાં બેસો છો. તમને લાગે છે કે એરલાઇન કંપની તમને એક શહેરમાંથી બીજા શહેરમાં પહોંચાડવાની ટિકિટના પૈસાથી નફો કમાય છે. એર હોસ્ટેસનો પગાર, જેટ ફ્યુઅલ (ઈંધણ) નો ખર્ચો અને એરપોર્ટના પાર્કિંગ ચાર્જ પછી કંપનીના હાથમાં માંડ એક-બે ટકા નફો બચતો હશે! પણ જો એમ જ હોય, તો દુનિયાની મોટી એરલાઇન્સ અબજો ડોલર કેવી રીતે કમાય છે?  આ વિશેષ કૉલમમાં અર્થશાસ્ત્રના એક એવા ગુપ્ત દરવાજાને ખોલીએ, જેની ચાવી તમારા ખિસ્સામાં રહેલા ક્રેડિટ કાર્ડમાં છુપાયેલી છે. આજે ગ્લોબલ એરલાઇન્સ માત્ર મુસાફરો નથી ઊંચકતી; તેઓ વાસ્તવમાં એવી ‘બેંકો’ બની ગઈ છે જે સંજોગોવશાત વિમાનોની માલિકી ધરાવે છે! ‘ફ્રીક્વન્ટ-ફ્લાયર માઇલ્સ’ (Loyalty Points) ના નામે એરલાઇન્સે કઈ રીતે પોતાની જ એક સમાંતર અને ખાનગી કરન્સી ઊભી કરી દીધી છે જે આપણાં માટે અજાણી વાત છે અને બેહદ રસપ્રદ છે.

જ્યારે તમે કોઈ એરલાઇનની વેબસાઇટ પર જઈને ટિકિટ બુક કરો છો અને તમને ‘૧૦૦૦ રિવોર્ડ પોઈન્ટ્સ’ (માઇલ્સ) મળે છે, ત્યારે તમને બહુ ખુશી થાય છે કે કંપની તમને મફતમાં કંઈક આપી રહી છે. પણ કોર્પોરેટ અર્થશાસ્ત્રની દુનિયામાં ‘મફત’ જેવો કોઈ શબ્દ જ નથી. આ રિવોર્ડ પોઈન્ટ્સ એ માત્ર આકર્ષણ નથી; તે આજના સમયનો સૌથી મોટો અને સૌથી ડરામણો નાણાકીય જાદુ છે.

અમેરિકાની ડેલ્ટા , અમેરિકન એરલાઇન્સ કે યુનાઇટેડ જેવી જાયન્ટ કંપનીઓના ફાઇનાન્સિયલ રિપોર્ટ્સ (બેલેન્સ શીટ) તપાસીએ તો આંખો પહોળી રહી જાય છે. આ કંપનીઓને વિમાન ઉડાડવામાં, સીટો વેચવામાં કે લગેજનું વજન કરવામાં જેટલો નફો નથી થતો, તેના કરતા બમણો નફો આ ‘પોઈન્ટ્સ’ ના બિઝનેસમાંથી થાય છે. સવાલ એ છે કે આ હવામાં તરતા પોઈન્ટ્સમાંથી અબજો ડોલર રોકડા કોણ અને કેવી રીતે બનાવે છે?

એરલાઇન્સ વિરુદ્ધ બેંકો: અદ્રશ્ય ‘કરન્સી‘ ની ડીલ

આખી ગેમની શરૂઆત બેંકો અને ક્રેડિટ કાર્ડ કંપનીઓથી થાય છે. બેંકોને નવા ગ્રાહકો જોઈએ છે જેઓ તેમના ક્રેડિટ કાર્ડનો વધુમાં વધુ ઉપયોગ કરે. ગ્રાહકોને આકર્ષવા બેંક જાહેરાત કરે છે કે, “અમારું કાર્ડ વાપરો અને મફત એર ટિકિટ (માઇલ્સ) મેળવો.”

પણ બેંક પાસે આ ‘માઇલ્સ’ ક્યાંથી આવ્યા? અહીં જ અસલી બિઝનેસ છે. બેંકો સીધી એરલાઇન કંપનીઓ પાસે જાય છે અને જથ્થાબંધ (જંગી માત્રામાં) આ ‘માઇલ્સ’ ખરીદે છે. ધારો કે એરલાઇન કંપની એક માઇલનો ભાવ ૧ સેન્ટ (લગભગ ૮૦ પૈસા) રાખે છે. બેંક રોકડા આપીને એરલાઇન પાસેથી આ માઇલ્સ ખરીદી લે છે. એરલાઇન કંપનીએ કોઈ પ્લેન ઉડાડ્યા વિના, કોઈ ટિકિટ વેચ્યા વિના, માત્ર કમ્પ્યુટર પર થોડા આંકડા (પોઈન્ટ્સ) ટાઈપ કરીને બેંકો પાસેથી અબજો રૂપિયા રોકડા ખિસ્સામાં મૂકી લીધા! આ કોઈ એવિએશનનો બિઝનેસ નથી; આ શુદ્ધ ‘કરન્સી પ્રિન્ટિંગ’નો નુસખો છે.

ખાનગી સેન્ટ્રલ બેંક

તમે સમજો છો આનો અર્થ શું થાય છે? જ્યારે રિઝર્વ બેંક (RBI) નવી નોટ છાપે છે, ત્યારે તેની સામે સોનાનો કે ડોલરનો રિઝર્વ રાખવો પડે છે. પણ જ્યારે એરલાઇન કંપની નવા ‘માઇલ્સ’ (પોઈન્ટ્સ) બનાવે છે, ત્યારે તેની સામે તેણે કોઈ ગેરંટી રાખવાની હોતી નથી!

એરલાઇન કંપની પોતાની મરજી મુજબ ગમે તેટલા પોઈન્ટ્સ પેદા કરી શકે છે અને બેંકોને વેચી શકે છે. એટલે કે એરલાઇન્સે પોતાની જ એક ખાનગી વર્ચ્યુઅલ કરન્સી (બનાવી લીધી છે! અમેરિકન એરલાઇન્સનો માઇલેજ પ્રોગ્રામ (AAdvantage) એટલો મોટો છે કે તેનું વેલ્યુએશન ખુદ એરલાઇન કંપનીના વેલ્યુએશન કરતા પણ વધારે છે! એટલે જ વોલ સ્ટ્રીટના ફાઇનાન્સિયલ એક્સપર્ટ્સ મજાકમાં કહે છે કે, “આજકાલની એરલાઇન્સ એ વાસ્તવમાં બેંકો છે, જે શોખ ખાતર પ્લેન ઉડાડે છે.”

ગ્રાહક સાથે થતો ‘ડિવૅલ્યુએશન‘ (અવમૂલ્યન) નો કાળો ખેલ

હવે આખી રમતમાં ગ્રાહક ક્યાં પિસાય છે તે સમજીએ. તમે વર્ષો સુધી ક્રેડિટ કાર્ડ ઘસી-ઘસીને ૨૦,૦૦૦ પોઈન્ટ્સ ભેગા કર્યા. તમારું સ્વપ્ન હતું કે આ પોઈન્ટ્સથી તમે મુંબઈથી લંડનની ફ્રી ટિકિટ લેશો. પણ જ્યારે તમે ટિકિટ બુક કરવા જાઓ છો, ત્યારે એરલાઇન અચાનક નિયમો બદલી નાખે છે! તે કહે છે કે, “સોરી, હવે લંડનની ટિકિટ ૨૦,૦૦૦ માં નહીં, ૪૦,૦૦૦ પોઈન્ટ્સમાં મળશે.

આને અર્થશાસ્ત્રમાં ‘કરન્સી ડિવૅલ્યુએશન’ (Currency Devaluation – ચલણનું અવમૂલ્યન) કહેવાય. ચલણ બનાવવાનો પાવર એરલાઇન પાસે છે, નિયમો એરલાઇન બનાવે છે અને ભાવ પણ તે જ નક્કી કરે છે. ગ્રાહક માત્ર એક કઠપૂતળી છે. વળી, ૬૦% થી વધુ લોકો તો પોતાના પોઈન્ટ્સ એક્સપાયર થતાં પહેલા વાપરી જ નથી શકતા. એટલે કે બેંકોએ એરલાઇનને જે રોકડા રૂપિયા ચૂકવ્યા હતા, તે એરલાઇનનો ૧૦૦% શુદ્ધ નફો બની જાય છે, કારણ કે સામે તેણે કોઈ સીટ કે ટિકિટ આપવી જ ન પડી!

જ્યારે આપણે કોઈ બિઝનેસને બહારથી જોઈએ છીએ, ત્યારે આપણે માત્ર તેના ફ્રન્ટ-એન્ડ (વિમાનો, એર હોસ્ટેસ અને એરપોર્ટ) ને જ જોઈએ છીએ. પણ ‘ધ બિઝનેસ અબોવ ધ બિઝનેસ’ એ છે કે અસલી પૈસા ક્યારેય એ પ્રોડક્ટમાંથી નથી બનતા જે આપણને દેખાય છે. મેકડોનાલ્ડ્સ બર્ગર વેચીને નહીં, પણ રિયલ એસ્ટેટથી પૈસા કમાય છે. અને એરલાઇન્સ વિમાન ઉડાડીને નહીં, પણ પોઈન્ટ્સ (વર્ચ્યુઅલ ડેટા) વેચીને અબજોની માયાજાળ રચે છે.

હવે જ્યારે તમને કોઈ કંપની “તમારા ખાતામાં ૧૦૦૦ પોઈન્ટ્સ જમા થયા છે” એવો મેસેજ મોકલે, ત્યારે હરખાવાને બદલે એ વિચારજો કે કોર્પોરેટ બેન્કિંગની આ અદ્રશ્ય રમતમાં તમે શિકારી છો કે માત્ર એક ‘પ્યાદું’!

લોયલ્ટી પોઈન્ટ્સના ૩ માસ્ટરમાઇન્ડ ડેટા

કોરોનાનું લાઈફ-જેકેટ: ૨૦૨૦ માં જ્યારે કોવિડ-૧૯ ની મહામારીમાં આખી દુનિયાના વિમાનો ગ્રાઉન્ડ પર ધૂળ ખાતા હતા અને એરલાઇન્સ નાદાર થવાની અણી પર હતી, ત્યારે અમેરિકાની મોટી એરલાઇન્સે બેંકો પાસેથી લોન લેવા માટે પોતાના વિમાનો ગીરવે નહોતા મૂક્યા; તેમણે પોતાના ‘ફ્રીક્વન્ટ-ફ્લાયર પ્રોગ્રામ્સ’ (માઇલ્સના ડેટાબેઝ) ગીરવે મૂક્યા હતા! કારણ કે બેંકો માટે વિમાનોના ભંગાર કરતા ગ્રાહકોના ડેટા અને પોઈન્ટ્સની સિસ્ટમ અબજો ડોલર વધુ કિંમતી હતી.

ધ સાયકોલોજી ઑફ સન્ક કોસ્ટ (Sunk Cost Fallacy): મનુષ્યોનું મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે જ્યારે આપણી પાસે ‘રિવોર્ડ પોઈન્ટ્સ’ પડ્યા હોય, ત્યારે આપણે તેને વાપરવા માટે બિનજરૂરી વસ્તુઓ (મોંઘી હોટલો કે એક્સ્ટ્રા લગેજ) ખરીદી લઈએ છીએ. એરલાઇન્સ જાણે છે કે ગ્રાહક ‘મફત’ ના પોઈન્ટ્સ બચાવવા જતાં વાસ્તવમાં પોતાની રોકડ રકમનો વધુ ખર્ચ કરી બેસશે.

ફાઇનાન્સિયલાઇઝેશન ઓફ એવરીથિંગ : આધુનિક મૂડીવાદનો આ સૌથી નવો ટ્રેન્ડ છે. હવે દરેક વસ્તુને એક ‘ફાઇનાન્સિયલ એસેટ’ (નાણાકીય સંપત્તિ) માં ફેરવી દેવામાં આવી છે. જેમ અગાઉ સોના કે જમીનની કિંમત હતી, તેમ આજે ‘લોયલ્ટી’ (વફાદારી) ને પણ ડિજિટલ સિક્કાઓમાં ફેરવીને શેરબજારની જેમ ટ્રેડ કરવામાં આવે છે. ગ્રાહકની વફાદારી એ હવે માત્ર એક ભાવના નથી, તે બેલેન્સ શીટ પર વેચાતો સીધો માલ છે!