શાળાઓ માત્ર ‘હાજરી’ પૂરતી: લાખોના કોચિંગ ક્લાસ અને ‘ડમી સ્કૂલો’ ની નવી પરંપરા!
તમારું બાળક ખરેખર શાળામાં ‘ભણી’ રહ્યું છે કે પછી માત્ર બોર્ડની માર્કશીટ માટે ડમી-રજીસ્ટરમાં પોતાની ‘હાજરી’ નોંધાવી રહ્યું છે? લાખો રૂપિયાની ફી વસૂલતા કોચિંગ ક્લાસ અને શાળાઓની મિલીભગતે આપણા દેશમાં એક ભયાનક ‘સમાંતર શિક્ષણ વ્યવસ્થા’ (Parallel Education) ઊભી કરી દીધી છે!
ગુજરાતમાં શાળાઓનું નવું શૈક્ષણિક સત્ર શરૂ થઈ ગયું છે. નવા યુનિફોર્મ, નવી ચોપડીઓ અને સ્કૂલ બસની ભીડ ફરી એકવાર રસ્તાઓ પર દેખાવા લાગી છે. ઉપરછલ્લી રીતે જોઈએ તો બધું જ એકદમ સામાન્ય અને ઉત્સાહજનક લાગે છે. પરંતુ, જો તમે ધોરણ ૯ થી ૧૨ ના કોઈ પણ વિદ્યાર્થીના શિડ્યુલને જરા બારીકાઈથી જોશો, તો તમને ભારતીય શિક્ષણ વ્યવસ્થાનો સૌથી કાળો અને ડરામણો ચહેરો જોવા મળશે.
આજના યુગમાં ‘શાળા’ નામની સંસ્થાનું અસલી મરણ થઈ ચૂક્યું છે. શાળાઓ હવે કેરેક્ટર બિલ્ડિંગ (ચારિત્ર્ય નિર્માણ) ના મંદિરો નથી રહ્યા, તે માત્ર બોર્ડની પરીક્ષામાં બેસવા માટેનું લાયસન્સ આપતા ‘પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ’ બની ગયા છે. અસલી ભણતર, અસલી કોમ્પિટિશન અને અસલી માનસિક પ્રેશર તો શાળાની બહાર, શહેરના કોમર્શિયલ કોમ્પ્લેક્સમાં ધમધમતા એસી (AC) કોચિંગ ક્લાસમાં ચાલી રહ્યું છે. આ નવી સિસ્ટમને ‘પેરેલલ એજ્યુકેશન’ (સમાંતર શિક્ષણ) કહેવામાં આવે છે, જેણે વાલીઓના બેન્ક એકાઉન્ટ અને બાળકોના બાળપણ, બંનેને સંપૂર્ણપણે નીચોવી લીધા છે.
૧. ‘ડમી સ્કૂલો’ નો ઓપન-સિક્રેટ કારોબાર
પહેલાના જમાનામાં વિદ્યાર્થી સવારે ૭ થી બપોરે ૧ વાગ્યા સુધી સ્કૂલે જતો અને નબળો હોય તો સાંજે એકાદ કલાક ટ્યુશનમાં જતો. હવે આખી સિસ્ટમ ઊંધી થઈ ગઈ છે!
આજે શહેરોમાં ‘ડમી સ્કૂલો’ની એક બહુ મોટી સિન્ડિકેટ ચાલે છે. ધોરણ ૧૧ અને ૧૨ સાયન્સ (અથવા કોમર્સ) નો વિદ્યાર્થી સત્તાવાર રીતે કોઈ શાળામાં એડમિશન લે છે, પણ તે આખું વર્ષ એક પણ દિવસ એ શાળાનું પગથિયું ચડતો નથી! તે સવારે સીધો પોતાના પ્રાઈવેટ કોચિંગ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં જાય છે અને ત્યાં જ ૬ થી ૮ કલાક ભણે છે.
શાળા અને કોચિંગ ક્લાસ વચ્ચે એક છૂપી ડીલ હોય છે. શાળા વિદ્યાર્થીની ૮૦% હાજરી કાગળ પર પૂરી આપે છે, બોર્ડની પ્રેક્ટિકલ એક્ઝામમાં તેને પૂરા માર્ક્સ સેટ કરી આપે છે અને બોર્ડનું ફોર્મ ભરી આપે છે. બદલામાં વાલીઓએ સ્કૂલની ૫૦ હજારથી ૧ લાખ રૂપિયાની ફી કોઈ જ સુવિધા વાપર્યા વગર ચૂકવવાની હોય છે. આ શિક્ષણ વિભાગની આંખ નીચે ચાલતું એક એવું મોટું કૌભાંડ છે, જેની બધાને ખબર છે, પણ કોઈ બોલવા તૈયાર નથી.
૨. મધ્યમવર્ગની મજબૂરી અને ‘ડબલ ફી’ નો માર
આ પેરેલલ એજ્યુકેશન સિસ્ટમનો સૌથી મોટો શિકાર જો કોઈ બન્યું હોય, તો તે છે મધ્યમવર્ગીય વાલી!
દરેક મા-બાપનું સપનું હોય છે કે તેમનો દીકરો કે દીકરી IIT, NIT કે કોઈ સરકારી મેડિકલ કોલેજમાં જાય. પણ જમીની હકીકત એ છે કે શાળાઓમાં જે ભણાવાય છે, તેનાથી JEE કે NEET જેવી રાષ્ટ્રીય સ્તરની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ પાસ થતી નથી. શાળાઓ માત્ર બોર્ડનો સિલેબસ પૂરો કરવાની ઉતાવળમાં હોય છે. પરિણામે, વાલીને મજબૂરીમાં પોતાના બાળકને દોઢ લાખથી અઢી લાખ રૂપિયા વાર્ષિક ફી વાળા કોચિંગ ક્લાસમાં મૂકવો પડે છે.
એક તરફ ડમી સ્કૂલની ૧ લાખની ફી અને બીજી તરફ કોચિંગની ૨ લાખની ફી! એક સામાન્ય નોકરિયાત કે નાનો વેપારી પિતા પોતાના સંતાનને ભણાવવા માટે પર્સનલ લોન લે છે, પોતાની FD તોડે છે અને જિંદગીભરની બચત આ એજ્યુકેશન માફિયાઓના ચરણે ધરી દે છે. આ માત્ર શિક્ષણ નથી, આ વાલીઓના ડર (FOMO – Fear of Missing Out) નો વેપાર છે.
૩. ૧૪ કલાકનો ‘રોબોટ’ અને બાળપણની સાયલન્ટ હત્યા
ફી ના પૈસા તો કદાચ વાલીઓ ગમે ત્યાંથી ખેંચી લાવશે, પણ આ સિસ્ટમે બાળકો પાસેથી જે છીનવી લીધું છે તેની કોઈ કિંમત નથી.
૧૫ કે ૧૬ વર્ષના કિશોરની દિનચર્યા જુઓ. સવારે ૭ વાગ્યે તે ક્લાસીસ પર જાય, ત્યાં ૪ કલાક લેક્ચર એટેન્ડ કરે, બપોરે ત્યાં જ ડબ્બો ખાઈને બીજો ૪ કલાક માત્ર ગણિત, ફિઝિક્સ કે કેમિસ્ટ્રીના MCQs (મલ્ટીપલ ચોઈસ ક્વેશ્ચન્સ) સોલ્વ કરે. સાંજે થાકીને ઘરે આવે ત્યારે તેના માટે ‘હોમવર્ક’ અને વીકલી ટેસ્ટની તૈયારી ઊભી જ હોય. દિવસના ૧૪ કલાક એ બાળક માત્ર એક મશીનની જેમ પુસ્તકો વચ્ચે દબાયેલો રહે છે.
સ્કૂલ ગાયબ થવાથી તેના જીવનમાંથી રમતના મેદાનો ગાયબ થઈ ગયા. મિત્રો સાથે લંચ બોક્સ શેર કરવાની નિર્દોષતા, વાર્ષિકોત્સવના ડાન્સની પ્રેક્ટિસ અને શિક્ષકો સાથેની આત્મીયતા—આ બધું જ પેરેલલ એજ્યુકેશનમાં ખતમ થઈ ગયું છે. આપણે એવા યુવાનોની ફોજ તૈયાર કરી રહ્યા છીએ જે કદાચ ભૌતિકશાસ્ત્રના જટિલ સમીકરણો બે મિનિટમાં ઉકેલી નાખશે, પણ જ્યારે વાસ્તવિક જીવનમાં કોઈ નિષ્ફળતા કે રિજેક્શનનો સામનો કરવાનો આવશે, ત્યારે તેઓ તૂટી પડશે, કારણ કે તેમને ‘માણસ’ બનવાનું શિક્ષણ તો કોઈએ આપ્યું જ નથી!
૪. શાળાઓનું ‘સરન્ડર’: શા માટે ઊભી થઈ આ સિસ્ટમ?
આખી પરિસ્થિતિ માટે આપણે માત્ર કોચિંગ ક્લાસને ગાળો ન દઈ શકીએ. સવાલ એ છે કે જો શાળાઓ પોતાનું કામ બરાબર કરતી હોત, તો આ ક્લાસીસની જરૂર જ કેમ પડત?
શાળાઓએ કોમ્પિટિશન સામે સંપૂર્ણ રીતે ‘સરન્ડર’ (શરણાગતિ) કરી લીધું છે. આજે કોઈપણ સારી શાળામાં શિક્ષકનો પગાર ૪૦ થી ૬૦ હજાર રૂપિયા પણ હોતો નથી. જ્યારે મોટા કોચિંગ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં કોઈ ‘સ્ટાર ફેકલ્ટી’ નું પેકેજ વાર્ષિક ૫૦ લાખથી લઈને ૧ કરોડ રૂપિયા સુધીનું હોય છે! સ્વાભાવિક છે કે શ્રેષ્ઠ ભણાવનારા શિક્ષકો શાળા છોડીને કોચિંગમાં જતા રહ્યા. શાળાઓ માત્ર ઈમારત અને યુનિફોર્મના બિઝનેસમાં અટવાઈ ગઈ અને એજ્યુકેશનની ક્વોલિટી ક્લાસીસવાળા હાઈજેક કરી ગયા.
રેસના ઘોડા નહીં, સારા માણસો તૈયાર કરો!
સરકારે તાજેતરમાં કોચિંગ ક્લાસીસ માટે કેટલીક ગાઈડલાઈન્સ બહાર પાડી છે કે ૧૬ વર્ષથી નીચેના બાળકોને ક્લાસમાં ન પ્રવેશ આપવો. પણ જ્યાં સુધી મેડિકલ અને એન્જિનિયરિંગમાં એડમિશનની સિસ્ટમ આટલી ગળાકાપ રહેશે અને શાળાઓની ગુણવત્તા નહીં સુધરે, ત્યાં સુધી આ કાગળ પરના કાયદાઓ કોઈ જ કામ નહીં આવે.
વાલી તરીકે પણ આપણે જાગવાની જરૂર છે. બાળક ૯૯ પર્સેન્ટાઈલ લાવશે તો જ જીવનમાં સફળ થશે, એ ભ્રમમાંથી બહાર આવો. શાળાઓ ભલે ખુલી ગઈ હોય, પણ સાચું ભણતર એ છે જે બાળકને માત્ર પરીક્ષા માટે નહીં, પણ જિંદગી માટે તૈયાર કરે. તમારા સંતાનને પેરેલલ એજ્યુકેશનના આ અંધારા કૂવામાં ધકેલતા પહેલા એકવાર તેને છાતીએ લગાવીને પૂછજો જરૂર કે, “બેટા, તું મશીન બનવા માંગે છે કે માણસ?”
વાલીઓ માટે વિચારવા જેવો મુદ્દો
•બાળકનો અભિગમ સમજો: જો બાળકને સાયન્સ કે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષામાં રસ જ ન હોય, તો પડોશીના દેખાદેખીમાં તેને લાખોની ફી વાળા ડમી સ્કૂલ-કોચિંગના મોડેલમાં ધકેલવાની ભૂલ ન કરો.
•સ્કૂલનું વાતાવરણ જરૂરી છે: માત્ર ગોખીને માર્ક્સ લાવવા કરતા શાળાના મિત્રો, રમતગમત અને શિક્ષકોની શિસ્ત બાળકના સર્વાંગી વિકાસ (Holistic Development) માટે અત્યંત જરૂરી છે.
•પરિણામ જ અંતિમ સત્ય નથી: યાદ રાખો, JEE કે NEET ક્રેક ન કરી શકનાર યુવાનો પણ ભવિષ્યમાં શ્રેષ્ઠ ઉદ્યોગપતિઓ, કલાકારો કે પ્રોફેશનલ્સ બની શકે છે. માર્કશીટથી બાળકની ક્ષમતા આંકવાનું બંધ કરો.
