નર્મદા ડેમના પાણી-વીજળીનો 4 રાજ્યો વચ્ચેનો 30 વર્ષ જૂનો નાણાકીય વિવાદ ઉકેલાયો, ગુજરાતની જળસંકટની ચિંતા દૂર થશે
ગુજરાતની જીવાદોરી સમાન સરદાર સરોવર નર્મદા ડેમના પાણી, વીજળી અને મેન્ટેનન્સ ખર્ચને લઈને ચાર રાજ્યો વચ્ચે છેલ્લા 30 વર્ષથી ચાલતો આંતરરાજ્ય નાણાકીય વિવાદ આખરે ઉકેલાઈ ગયો છે. એકતાનગર ખાતે કેન્દ્રીય જલશક્તિ મંત્રાલયની સલાહકાર સમિતિની બેઠકમાં આ અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ નિર્ણયથી એક તરફ રાજ્યો વચ્ચેના દાયકાઓ જૂના નાણાકીય હિસાબો ક્લિયર થયા છે, તો બીજી તરફ આગામી સમયમાં ગુજરાતની પાણીની અછત કાયમી ધોરણે દૂર થવાનો માર્ગ પણ મોકળો બન્યો છે.
6% વ્યાજ સાથે હિસાબ ક્લિયર, મધ્યપ્રદેશે 10 વર્ષના બાકી નાણાં ચૂકવ્યા
ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને રાજસ્થાન વચ્ચે ખર્ચ અને લેણાં અંગે છેલ્લા 30 વર્ષથી અટવાયેલો વિવાદ વડાપ્રધાનના નિર્દેશ અને કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રીની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલી બેઠકમાં ઉકેલી દેવામાં આવ્યો છે. ચારેય રાજ્યોના ખર્ચ પર 6% વ્યાજ ગણીને સમગ્ર હિસાબ ક્લિયર કરવામાં આવ્યો છે, જેના પર તમામ રાજ્યોએ સંમતિ દર્શાવી છે. આ ઉપરાંત, મધ્યપ્રદેશે છેલ્લા 10 વર્ષથી બાકી રહેલા મેન્ટેનન્સ અને ખર્ચના નાણાં ચૂકવી દીધા છે, અને હવે દર વર્ષે ગુજરાતને મેન્ટેનન્સની રકમ સમયસર મળી રહેશે. હાલ ચારેય રાજ્યો વચ્ચે પાણી કે વીજળી અંગે કોઈ વિવાદ બાકી રહ્યો નથી.
ગુજરાતને કેટલા કરોડ મળશે તેની આંકડાકીય સ્પષ્ટતા હજુ બાકી
એક તરફ ચાર રાજ્યો વચ્ચે દાયકાઓ જૂનો વિવાદ ઉકેલાયો હોવાની અને મધ્યપ્રદેશે બાકી રકમ ચૂકવી હોવાની જાહેરાત કરાઈ છે, પરંતુ કેન્દ્રીય જલશક્તિ મંત્રીના સત્તાવાર નિવેદનમાં ગુજરાતને ચોક્કસ કેટલા કરોડ રૂપિયા મળવાના છે કે કયા રાજ્યને કેટલી રકમ ચૂકવવાની બાકી છે, તે અંગે કોઈ આંકડાકીય સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી. રકમના ચોક્કસ આંકડા જાહેર ન થતાં આગામી દિવસોમાં આ નાણાકીય લેણ-દેણ અંગે ચર્ચાઓ જાગી શકે છે.
ગુજરાતમાં પાણીની અછત નિવારવા માટે ખાસ ફોર્મ્યુલા
ઓછા વરસાદ અને ‘અલ-નીનો’ની અસરને કારણે ગુજરાતમાં જળસંકટ ઊભું ન થાય તે માટે ચારેય રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓની બેઠકમાં એક ઐતિહાસિક નિર્ણય લેવાયો છે. આ વ્યવસ્થા મુજબ, મધ્યપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર વીજળી ઉત્પન્ન ન કરીને તે પાણી સીધું ગુજરાતને આપશે, અને તેના બદલામાં બંને રાજ્યોને મળવાપાત્ર વીજળી બહારથી ખરીદીને અપાશે અથવા તેનું નાણાકીય વળતર ચૂકવવામાં આવશે. પાણીના બદલામાં વીજળી કે વળતર આપવાની ચોક્કસ ફોર્મ્યુલા ત્રણેય રાજ્યોના મુખ્ય સચિવો તૈયાર કરશે, જેનાથી આ વર્ષે ગુજરાતમાં પાણીની સમસ્યા સર્જાશે નહીં.
ડેમ સેફ્ટી અને નદીઓની સફાઈ અંગે સમીક્ષા
એકતાનગર સર્કિટ હાઉસ ખાતે યોજાયેલી આ બેઠકમાં ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, ઉત્તરપ્રદેશ, બિહાર અને મધ્યપ્રદેશના જલશક્તિ મંત્રાલયના મંત્રીઓ, સ્થાનિક સાંસદ અને ગુજરાતના મંત્રી ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. બેઠકમાં ‘ડેમ સેફ્ટી એક્ટ’, ડેમની સુરક્ષા વધારવા, નદીઓની સફાઈ તેમજ વિવિધ જળ પ્રોજેક્ટ્સ અંગે વિસ્તૃત સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી.
| મુખ્ય મુદ્દો / નિર્ણય | મહત્ત્વની વિગત / જોગવાઈ |
| સામેલ મુખ્ય રાજ્યો | ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને રાજસ્થાન |
| નાણાકીય હિસાબની પતાવટ | 30 વર્ષ જૂનો વિવાદ ઉકેલાયો; ખર્ચ પર 6% વ્યાજ સાથે હિસાબ ક્લિયર |
| બાકી નાણાંની ચુકવણી | મધ્યપ્રદેશે 10 વર્ષના બાકી મેન્ટેનન્સ-ખર્ચના નાણાં ચૂકવ્યા (ચોક્કસ રકમ અસ્પષ્ટ) |
| જળસંકટ નિવારણ ફોર્મ્યુલા | MP અને મહારાષ્ટ્ર વીજ ઉત્પાદન રોકી ગુજરાતને પાણી આપશે, બદલામાં વીજળી/વળતર મળશે |
| બેઠકના અન્ય એજન્ડા | ડેમ સેફ્ટી એક્ટ, ડેમ સુરક્ષા, નદીઓની સફાઈ અને જળ પ્રોજેક્ટ્સની સમીક્ષા |
સરદાર સરોવર નર્મદા ડેમ સંબંધિત 30 વર્ષ જૂના નાણાકીય વિવાદનો ઉકેલ આવવો એ સહકારી સંઘવાદનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ નિર્ણયથી ગુજરાતને નિયમિત મેન્ટેનન્સ ફંડ મળવાની સાથે-સાથે અછતના સમયમાં પીવાના અને સિંચાઈના પાણીની સુરક્ષા પણ સુનિશ્ચિત થઈ છે; જોકે આ સમગ્ર હિસાબમાં ગુજરાતને મળનારી ચોક્કસ રકમના આંકડા ક્યારે જાહેર થાય છે તેના પર સૌની નજર રહેશે.
