જંતર-મંતર પર ગુંજતો યુવાનોનો સાદ એ કોઈ બળવો નથી, પણ તૂટતા સપનાઓનો આર્તનાદ છે!

જંતર-મંતરથી લઈને દેશના વિવિધ શહેરોમાં અત્યારે યુવાનો શાંતિપૂર્ણ રીતે રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા છે. સોશિયલ મીડિયા પર તેમના આક્રોશ અને હતાશાનું ઘોડાપૂર આવ્યું છે. પણ એક વાત સ્પષ્ટ સમજી લેવાની જરૂર છે કે— આ યુવાનો કોઈ રાજકીય એજન્ડાનો શિકાર નથી, પણ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ, પેપર લીક અને અનિશ્ચિત ભવિષ્યની લાચાર સિસ્ટમથી થાકી ગયેલા વિદ્યાર્થીઓ છે. જ્યારે એક યુવાન રાતોની ઊંઘ બગાડીને વાંચતો હોય અને સિસ્ટમની એક નાનકડી ખામી તેનું આખું ભવિષ્ય રોળી નાખે, ત્યારે તેનો આક્રોશ દેશ માટે ચિંતાનો વિષય બનવો જોઈએ. આ કોઈ સત્તા સામેનો જંગ નથી, પણ પોતાની જિંદગી અને અસ્તિત્વ બચાવવાની વ્યાકુળતા છે.

કોઈ પણ દેશ માટે સૌથી સુંદર દ્રશ્ય એ હોય છે કે તેના યુવાનો લાઈબ્રેરીના શાંત ખૂણામાં બેસીને પોતાના ભવિષ્યનું ઘડતર કરી રહ્યા હોય. પણ જ્યારે એ જ યુવાનો પોતાના હાથમાં રહેલા પુસ્તકોને બાજુ પર મૂકીને, હાથમાં બેનર અને પ્લેકાર્ડ પકડીને ધોમધખતા તાપમાં રસ્તા પર આવી જાય, ત્યારે સમજવું કે સિસ્ટમના કોઈક સ્ક્રૂ અત્યંત ભયજનક રીતે ઢીલા થઈ ગયા છે. લોકોનો વિશ્વાસ હટી ગયો છે. આખી પ્રણાલીમાં ગરબડ છે.

આજે દિલ્હીના જંતર-મંતર પર કે દેશના અન્ય શહેરોમાં જે શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનો થઈ રહ્યા છે, તેને કોઈ ‘સરકાર વિરોધી’ બળવો માનવાની ભૂલ ન કરવી જોઈએ. આ એવા યુવાનો નથી જેમને તોડફોડ કરવામાં રસ હોય. આ એવા વિદ્યાર્થીઓ છે જેમની આંખોમાં ઉજાગરાની લાલાશ છે, જેમની આંગળીઓમાં પેન પકડીને પડી ગયેલા દર્દનાક આંકાના નિશાન છે, અને જેમના હૃદયમાં માત્ર એક જ સવાલ છે: “અમારો વાંક શું?” આ અવાજને રાજકીય ચશ્માથી જોવાને બદલે, એક પિતા કે માતાના હૃદયથી સાંભળવાની જરૂર છે.

પરીક્ષા માત્ર એક ટેસ્ટ નથી, પરિવારનું ‘રોકાણ‘ છે

આપણે એ સમજવું પડશે કે ભારતમાં સરકારી નોકરી કે કોઈ મોટી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા એ માત્ર કોઈ ‘કરીઅર ચોઇસ’ નથી હોતી. મધ્યમ વર્ગ અને ગરીબ પરિવારો માટે તે ગરીબીની રેખાની બહાર નીકળવાની એકમાત્ર ટિકિટ હોય છે.

જ્યારે ગામડામાં બેઠેલો કોઈ ખેડૂત પિતા પોતાની જમીન ગીરવે મૂકીને કે વ્યાજે પૈસા લાવીને દીકરા-દીકરીને દિલ્હી કે મોટા શહેરમાં કોચિંગ માટે મોકલે છે, ત્યારે તે માત્ર પૈસા નથી ખર્ચતો, તે પોતાનું લોહી પરસેવો ખર્ચે છે. વિદ્યાર્થી એક નાનકડી ૧૦ બાય ૧૦ ની રૂમમાં વર્ષો સુધી તપસ્યા કરે છે. પણ જ્યારે પરીક્ષાના દિવસે ખબર પડે કે પેપર તો આગલી રાત્રે જ લીક થઈ ગયું છે કે પછી પરીક્ષા રદ થઈ ગઈ છે, ત્યારે માત્ર એ પેપર રદ નથી થતું— એક આખા પરિવારના ભવિષ્યની હત્યા થઈ જાય છે. સિસ્ટમની આ ખામી પૈસાદારોને નહીં, પણ ઝૂંપડામાં બેસીને મહેનત કરતા ‘સાચા મેરિટ’ ને મારી નાખે છે.

આ પણ વાંચો: `વેપન કાર્ટેલ’ની કમર તોડી નાખતી પીસીબી: ૩૮ હથિયાર, ૩૨ કાર્ટિસ, ૨૦ શખસો પકડાયા

સિસ્ટમની નિષ્ફળતા અને તૂટતો ભરોસો

અહીં સવાલ કોઈ એક સરકાર કે કોઈ એક નેતાનો નથી. વાસ્તવિકતા એ છે કે દાયકાઓથી આપણી પરીક્ષા લેનારી જે આખી વ્યવસ્થા (Examination Ecosystem) છે, તેને ઉધઈ લાગી ગઈ છે. સરકારો પોતાના સ્તરે પ્રયત્નો કરે છે, કાયદાઓ પણ બનાવે છે, પણ બધી કચેરીઓમાં બેઠેલા કે સીસ્ટમ ચલાવતા અમુકતમુક (બધા નહિ) ભ્રષ્ટ બાબુઓ અને શિક્ષણ માફિયાઓની આખી એક સમાંતર સિસ્ટમ ઊભી થઈ ગઈ છે, જેને તોડવી અત્યંત મુશ્કેલ બની ગઈ છે.

પરિણામે, યુવાનોનો એ સિસ્ટમ પરથી વિશ્વાસ ઊઠી રહ્યો છે. લોકશાહીમાં સૌથી મોટો ખતરો એ નથી કે લોકો સરકારથી નારાજ થાય; સૌથી મોટો ખતરો એ છે કે યુવાનોને એવું લાગવા માંડે કે “તમે ગમે તેટલી મહેનત કરો, સિસ્ટમમાં બેઠેલા પૈસાદાર ચોરો જ આગળ નીકળી જશે.” જ્યારે યુવા માનસિકતામાં આ ઝેર ભળી જાય છે, ત્યારે સમાજ નિરાશાના ઊંડા ગર્તામાં ધકેલાઈ જાય છે. રસ્તા પર બેઠેલો યુવાન માત્ર ન્યાય માંગી રહ્યો છે, તે ઈચ્છે છે કે પારદર્શિતા રહે અને તેની મહેનતનું મૂલ્ય સચવાય.

પ્રતીક્ષાનો મનોવૈજ્ઞાનિક બોજ: યુવાનીના કિંમતી વર્ષોનો વ્યય

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની આ આખી વ્યવસ્થામાં સૌથી વધુ કોઈ વસ્તુનો વ્યય થતો હોય, તો તે છે યુવાનીનો ‘સુવર્ણકાળ’ . એક પરીક્ષા જાહેર થાય, તેના ફોર્મ ભરાય, પછી તારીખ લંબાય, માંડ પરીક્ષા લેવાય ત્યાં પેપર ફૂટે અને છેવટે મામલો વર્ષો સુધી કોર્ટના દરવાજે અટવાઈ જાય. આ આખી સાયકલમાં એક યુવાન પોતાના જીવનના સૌથી કિંમતી ૨૦ થી ૩૦ વર્ષની વચ્ચેનો સમય બરબાદ કરી નાખે છે.

આ માત્ર આર્થિક નુકસાન નથી, આ એક ભયાનક સામાજિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક બોજ છે. જે ઉંમરે યુવાને પોતાના કરિયરની ટોચ પર હોવું જોઈએ, ઘરની જવાબદારી ઉપાડવાની હોય કે પોતાના લગ્ન અને ભવિષ્યનું પ્લાનિંગ કરવાનું હોય, તે ઉંમરે તે હજુ રિઝલ્ટ કે રિ-એક્ઝામની રાહ જોતો લાઈબ્રેરીના કોઈ ખૂણામાં બેસી રહ્યો હોય છે. ઉંમર વધતી જાય, માતા-પિતા વૃદ્ધ થતા જાય અને નોકરીની કોઈ ગેરંટી ન હોય—આ અદ્રશ્ય દબાણ યુવાનોને ધીમા ઝેરની જેમ ખાઈ રહ્યું છે.

વૈશ્વિક સપનાઓ અને જમીની વાસ્તવિકતાનો વિરોધાભાસ

બીજી તરફ, આ આખો મુદ્દો માત્ર નોકરી પૂરતો સીમિત નથી, તે દેશના ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલો છે. એક તરફ આપણે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), ડિજિટલ ઇન્ડિયા અને ગ્લોબલ મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બનવાની દિશામાં મોટી છલાંગ લગાવી રહ્યા છીએ, અને બીજી તરફ આપણી સિસ્ટમ એક સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાનું પેપર સુરક્ષિત રીતે છાપી શકતી નથી! આ વિરોધાભાસ આપણને ક્યાં લઈ જશે?

જે દેશના યુવાનો પોતાની બૌદ્ધિક ક્ષમતાથી સિલિકોન વેલી ચલાવી રહ્યા છે, તે જ દેશના યુવાનો પોતાની માતૃભૂમિમાં એક પારદર્શક પરીક્ષા માટે રસ્તા પર તરસી રહ્યા છે. જો આપણે આપણી પરીક્ષા વ્યવસ્થાને ‘ફૂલપ્રૂફ’ અને આધુનિક ટેકનોલોજીથી સજ્જ નહીં બનાવીએ, તો આપણે માત્ર નોકરીવાંચ્છુ યુવાનો જ નહીં, પણ ભવિષ્યના શ્રેષ્ઠ ડૉક્ટર્સ, એન્જિનિયર્સ અને વહીવટી અધિકારીઓ (Bureaucrats) પણ ગુમાવી બેસીશું. ટેલેન્ટનું આ બ્રેઈન-ડ્રેઈન રોકવું એ કોઈપણ શાસન માટે સૌથી મોટી પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ.

રાજ્યસત્તાએ ‘વિરોધી‘ નહીં, પણ ‘વાલી‘ બનવાની જરૂર

આવા સમયે શાસકો અને સમાજે શું કરવું જોઈએ? જ્યારે યુવાન હતાશ હોય, ત્યારે તેની વાતને દબાવવાથી કે લાઠીચાર્જ કરવાથી આક્રોશ ડબલ થાય છે. આ યુવાનો દેશના દુશ્મન નથી, તેઓ ભારતનું ભવિષ્ય છે, આપણું ‘ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ’ છે.

અત્યારે રાજ્યસત્તાએ એક ‘વાલી’ની ભૂમિકા ભજવવાની જરૂર છે. એક પિતા જેમ પોતાના ગુસ્સે થયેલા અને હતાશ થયેલા સંતાનને ખભે હાથ મૂકીને ભરોસો આપે કે “હું તારી સાથે છું, તારા સપના તૂટવા નહીં દઉં”, બરાબર એવા જ ભરોસાની અત્યારે દેશના લાખો યુવાનોને જરૂર છે. તેમને સાંભળવા પડશે, તેમની વચ્ચે જઈને સંવાદ કરવો પડશે અને ભ્રષ્ટ માફિયાઓ સામે એવા કડક પગલાં લેવા પડશે જે માત્ર કાગળ પર નહીં, પણ જમીન પર દેખાય.

લાઈબ્રેરીના ટેબલ સુધી પાછા ફરવાનો રસ્તો

જંતર-મંતર પર પડઘો પાડી રહેલો આ અવાજ એ આપણા સમાજના અંતરાત્માને મારવામાં આવેલો ટકોરો છે. જો આપણે દેશને વિશ્વગુરુ બનાવવો હશે, તો એ મહાલયના પાયામાં આ યુવાનોની જ ઈંટો મૂકવાની છે. આપણે એ સુનિશ્ચિત કરવું પડશે કે દેશના કોઈપણ યુવાનને પેન પકડવાની ઉંમરે પ્લેકાર્ડ પકડવાની મજબૂરી ન આવે. સરકાર, સમાજ અને વ્યવસ્થા—આ ત્રણેયે ભેગા મળીને એક એવો વિશ્વાસ ફરી ઊભો કરવાનો છે, જેથી રસ્તા પર બેઠેલો આ યુવાન ફરીથી હસતા મુખે પોતાની લાઈબ્રેરીના ટેબલ પર પાછો ફરી શકે, કારણ કે તેની અસલી જગ્યા એ જ છે!