કોઈના જવાબો, કોઈના માર્ક્સ અને ભોગ બનતા લાખો વિદ્યાર્થીઓ!

દેશના સૌથી મોટા એજ્યુકેશન બોર્ડ (CBSE) ની ઉત્તરવહી ચકાસણીની ‘ઓનલાઈન સ્ક્રિપ્ટ મોનિટરિંગ’ સિસ્ટમમાં થયેલા ઐતિહાસિક ગોટાળા અને પેપર બદલાઈ જવાના કૌભાંડે વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્યને જોખમમાં મૂકી દીધું છે. જ્યારે એક વિદ્યાર્થીએ પોતાના હકના માર્ક્સ માંગ્યા, ત્યારે તેને ‘દેશદ્રોહી’ અને ‘પાકિસ્તાની’ કહી દેવાની આખી ઘટના આપણી એજ્યુકેશન સિસ્ટમની અત્યંત શરમજનક વાસ્તવિકતાનો અરીસો છે!

ભારતમાં ધોરણ ૧૨ ની બોર્ડની પરીક્ષા એટલે કોઈ પણ યુવાનના જીવનનો સૌથી મોટો અને નિર્ણાયક વળાંક. એક-એક માર્ક માટે વિદ્યાર્થીઓ રાતોની ઊંઘ હરામ કરીને મહેનત કરતા હોય છે અને વાલીઓ પોતાની આખી બચત ટ્યુશન પાછળ ખર્ચી નાખતા હોય છે. પણ જરા વિચારો, પરિણામ આવે અને ખબર પડે કે તમને જે વિષયમાં પૂરો આત્મવિશ્વાસ હતો તેમાં જ તમને ફેલ થવાની અણી પર લાવી દેવાયા છે! તમે બોર્ડ પાસે તમારી ઉત્તરવહી (આન્સર શીટ) ની નકલ માંગો અને જ્યારે પીડીએફ (PDF) ઓપન કરો, ત્યારે તેમાં અક્ષર તમારા હોય જ નહીં! પેપર કોઈ બીજા જ વિદ્યાર્થીનું હોય અને માર્ક્સ તમને પધરાવી દેવામાં આવ્યા હોય!

તાજેતરમાં સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (CBSE) માં સર્જાયેલી આ ગંભીર કટોકટીએ આખા દેશની એજ્યુકેશન અને અસેસમેન્ટ (મૂલ્યાંકન) સિસ્ટમ પર સવાલો ઊભા કરી દીધા છે.

આ પણ વાંચો: મિડલ ઈસ્ટમાં મહાયુદ્ધના એંધાણ: તેહરાન સ્થિત ભારતીય દૂતાવાસની કડક એડવાઈઝરી

૧. વેદાંત શ્રીવાસ્તવનો કેસ અને આન્સર-શીટનો અદલાબદલી ખેલ

આખો વિવાદ ત્યારે ફાટી નીકળ્યો જ્યારે વેદાંત શ્રીવાસ્તવ નામના ધોરણ ૧૨ ના વિદ્યાર્થીને ફિઝિક્સ (ભૌતિકશાસ્ત્ર) માં આશા કરતા ખૂબ ઓછા માર્ક્સ આવ્યા. તેણે રિ-ઈવેલ્યુએશન (પુનઃચકાસણી) માટે અરજી કરી અને નિયમ મુજબ બોર્ડ પાસે પોતાની ઉત્તરવહીની કોપી માંગી.

જ્યારે સીબીએસઈના નવા અને હાઈ-ટેક કહેવાતા ‘ઓનલાઈન સ્ક્રિપ્ટ મોનિટરિંગ’ (OSM) પોર્ટલ પરથી તેણે પોતાની ઉત્તરવહી ડાઉનલોડ કરી, ત્યારે તેના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ. જે જવાબો તેણે ક્યારેય લખ્યા જ નહોતા, તે ચેક થયેલા હતા અને હસ્તાક્ષર (Handwriting) પણ સાવ અલગ હતા. સીબીએસઈની સિસ્ટમે કોઈ અન્ય વિદ્યાર્થીનું ફિઝિક્સનું પેપર વેદાંતના ખાતામાં અપલોડ કરી દીધું હતું અને તેના માર્ક્સ તેને આપી દીધા હતા! આ ઘટના વાયરલ થતાં જ કેમિસ્ટ્રી (રસાયણશાસ્ત્ર) ના પેપરમાં પણ અન્ય વિદ્યાર્થીઓ સાથે આવા જ છબરડા સામે આવ્યા.

૨. OSM સિસ્ટમનો ફિયાસ્કો અને હેકિંગના ગંભીર દાવા

CBSE વારંવાર ગર્વથી કહે છે કે તેઓ ડિજિટલ અસેસમેન્ટ અને ટેકનોલોજી તરફ આગળ વધી રહ્યા છે, પણ આ ડીજીટલાઈઝેશન કેટલું પોકળ છે તે હવે જગજાહેર થઈ ગયું છે. આ છબરડાઓ સામે આવ્યા પછી બોર્ડના રિ-ઈવેલ્યુએશન પોર્ટલ પર એટલો ટ્રાફિક આવ્યો કે વેબસાઈટ ક્રેશ થઈ ગઈ. છેવટે ટેકનિકલ ખામીઓ સુધારવા માટે સીબીએસઈને રાતોરાત IIT કાનપુર અને IIT મદ્રાસના એન્જિનિયરોની શરણમાં જવું પડ્યું!

સૌથી વધુ આંચકાજનક ખુલાસો તો નિસર્ગ અધિકારી નામના ૧૯ વર્ષના એક કોડરે કર્યો. તેણે બતાવી દીધું કે સીબીએસઈના આ OSM પોર્ટલ પર ‘માસ્ટર પાસવર્ડ’ પબ્લિક હતો અને OTP વેરિફિકેશનની કોઈ જ મજબૂત વ્યવસ્થા નહોતી. એટલે કે કોઈ પણ હેકર ધારે તો સિસ્ટમમાં ઘૂસીને માર્ક્સ કે ડેટા સાથે રમત કરી શકે તેવી છટકબારીઓ મોજૂદ હતી. આ દેશના સૌથી મોટા સ્કૂલ બોર્ડની સાયબર સિક્યોરિટીની વાસ્તવિકતા છે.

૩. વિદ્યાર્થીનો અવાજ દબાવવા ‘પાકિસ્તાની’ નું લેબલ!

આપણા દેશમાં અત્યારે એક નવો રોગ ફેલાયો છે – જ્યારે સિસ્ટમ પાસે પોતાની નિષ્ફળતાનો કોઈ બચાવ ન હોય, ત્યારે તે સવાલ પૂછનારને જ બદનામ કરવા લાગે છે.

વેદાંતે જ્યારે સોશિયલ મીડિયા (X) પર પુરાવાઓ સાથે પોતાની વાત મૂકી અને ન્યાયની માંગણી કરી, ત્યારે તેને સહાનુભૂતિ આપવાને બદલે એક વરિષ્ઠ પત્રકાર અને અમુક ટ્રોલ આર્મીએ તેને સીધો ‘પાકિસ્તાની’ અને ‘એન્ટી-નેશનલ’ કહી દીધો! માત્ર એટલા માટે કે તેણે એક નવી સોશિયલ મીડિયા પ્રોફાઈલ બનાવીને બોર્ડની ભૂલ છતી કરી હતી અને એવું સાબિત કરવાનો પ્રયાસ થયો કે આ કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય ષડયંત્ર છે.

એક તો ૧૭-૧૮ વર્ષનો વિદ્યાર્થી પોતાના કરિયર અને કોલેજ એડમિશનના ટેન્શનમાં અડધો થઈ ગયો હોય, ઉપરથી તેને દેશદ્રોહી હોવાના સર્ટિફિકેટ વહેંચવામાં આવે, આનાથી વધુ માનસિક ત્રાસ બીજો શું હોઈ શકે? છેવટે, શિક્ષણ મંત્રાલયે દરમિયાનગીરી કરી, સીબીએસઈને પોતાની ભૂલ સ્વીકારવી પડી, વેદાંતને તેનું સાચું પેપર મોકલવામાં આવ્યું અને પેલા પત્રકારે પણ માફી માંગવી પડી.

૪. આ માત્ર બેદરકારી નથી, ભવિષ્ય સાથેની ક્રૂર મજાક છે!

ભારતમાં કોલેજ એડમિશન માટે પોઇન્ટ દશાંશ (Decimal) માં ગળાકાપ હરીફાઈ છે. એક માર્ક ઓછો આવે તો દિલ્હી યુનિવર્સિટી કે પ્રતિષ્ઠિત એન્જિનિયરિંગ કોલેજમાં એડમિશન અટકી જાય છે. આવા સમયે જો સીબીએસઈ જેવી સંસ્થા કોઈ વિદ્યાર્થીના ખાતામાં બીજાના માર્ક્સ ચડાવી દે, તો તેને માત્ર ‘માનવીય ભૂલ’ (Human Error) કહીને ખંખેરી ન શકાય.

આ માત્ર વેદાંતનો કેસ નથી; તે હજારો એવા અદ્રશ્ય વિદ્યાર્થીઓની પણ યાતના છે જેમને એવું લાગતું હશે કે “મેં તો પેપર બહુ સારું લખ્યું હતું, તો પછી માર્ક્સ કેમ આટલા બધા ઓછા આવ્યા?” દરેક વિદ્યાર્થી પાસે ઉત્તરવહીની નકલ મંગાવવાની અને સિસ્ટમ સામે લડવાની આર્થિક સગવડ કે હિંમત હોતી નથી. ઘણા સંવેદનશીલ વિદ્યાર્થીઓ તો માર્ક્સ ઓછા આવવાના આઘાતમાં આત્મહત્યા જેવા આત્યંતિક પગલાં પણ ભરી લેતા હોય છે.

ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ સિસ્ટમમાં પારદર્શિતા લાવવા માટે થવો જોઈએ, નહીં કે ખામીઓ છુપાવવા માટે. સીબીએસઈની આ ઘટના સાબિત કરે છે કે જો સિસ્ટમની દાનત અને પ્રક્રિયા જ ખામીયુક્ત હોય, તો ગમે તેટલા મોંઘા અને હાઈ-ટેક સોફ્ટવેર લાવી દો, સરવાળે તો સામાન્ય વિદ્યાર્થી જ પિસાય છે.

હવે સમય આવી ગયો છે કે એજ્યુકેશન બોર્ડ્સ અને પેપર ચેકર માટે સખત ‘જવાબદેહી’ (Accountability) નો કાયદો લાવવામાં આવે. જો કોઈ અધિકારી કે પેપર ચેકરની ગંભીર બેદરકારી સામે આવે, તો તેને આકરી સજા થવી જોઈએ. કારણ કે તેઓ માત્ર લાલ પેનથી કાગળ પર માર્ક્સ નથી લખતા, તેઓ ભારતની આવનારી પેઢીનું ભવિષ્ય લખી રહ્યા છે!

વાલીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ માટે એલર્ટ: પરિણામમાં શંકા જાય તો શું કરવું?

>  સમયમર્યાદા ન ચૂકો: પરિણામ આવ્યા પછી જો માર્ક્સમાં કોઈ મોટી ગરબડ લાગે, તો હતાશ થવાને બદલે બોર્ડ દ્વારા નક્કી કરેલી સમયમર્યાદામાં જ ‘માર્ક્સ વેરિફિકેશન’ (પુનઃચકાસણી) માટે ઓનલાઈન અરજી કરી દો.

>  ઉત્તરવહીની નકલ અચૂક માંગો: માત્ર માર્ક્સના ટોટલ પર ભરોસો ન રાખો. બોર્ડના નિયમ મુજબ તમે તમારી ચેક થયેલી આખી ઉત્તરવહીની સ્કેન કોપી (Photocopy of Answer Book) મેળવવાનો સંપૂર્ણ કાનૂની અધિકાર ધરાવો છો.

>  હસ્તાક્ષરની જાતે જ ચકાસણી કરો: ઓનલાઈન ઉત્તરવહીની પીડીએફ (PDF) ડાઉનલોડ થાય એટલે સૌથી પહેલા અક્ષર  તમારા જ છે તેની ખાતરી કરો. કોઈ સાચો જવાબ ચેક થયા વગર રહી તો નથી ગયો ને, તેનું શિક્ષક પાસે બારીકાઈથી ઓડિટ કરાવો.

>  RTI નો કાયદો સૌથી મોટું હથિયાર: જો બોર્ડની સામાન્ય પ્રક્રિયામાં તમને ન્યાય ન મળે અથવા ફી વધુ લાગતી હોય, તો તમે RTI (રાઈટ ટુ ઇન્ફોર્મેશન) એક્ટ હેઠળ પણ માત્ર રૂ. ૧૦ ની નજીવી ફી ભરીને ઉત્તરવહીની નકલ માંગી શકો છો. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ વિદ્યાર્થીઓના આ હકને કાયદેસર માન્ય રાખ્યો છે.