નેપાળની આફત માત્ર કુદરતનો પ્રકોપ છે કે ચીનનો આતંકવાદ?

હિમાલયના વિનાશ અને બેફામ ડેમ પોલિટિક્સનું કડવું સત્ય!

નેપાળ અત્યારે ભયાનક પૂર અને ભૂસ્ખલનનો સામનો કરી રહ્યું છે. ગામડાંઓ પાણીમાં ગરકાવ છે, રસ્તાઓ ધોવાઈ ગયા છે અને નદીઓ ગાંડીતૂર બનીને વિનાશ વેરી રહી છે. સામાન્ય માણસ અને ન્યૂઝ ચેનલો આને માત્ર ભારે વરસાદ કે ચોમાસાની કુદરતી હોનારત માની લે છે. પણ જો આ આફતને બારીકાઈથી અને જિયો-પોલિટિક્સના દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ, તો એક બહુ મોટો અને જરૂરી સવાલ સ્વાભાવિક પણે પૂછી શકાય કે શું નેપાળમાં આવેલું આ પૂર ખરેખર ૧૦૦ ટકા કુદરતી છે? કે પછી તે ચીનના મહાકાય ડેમ અને માણસની પોતાની લાલચથી પેદા થયેલો મેન-મેડ ડિઝાસ્ટર (માનવસર્જિત આપત્તિ) છે? જ્યારે પણ હિમાલયના ખોળામાં જળપ્રલય આવે છે, ત્યારે તેની પાછળ માત્ર વાદળોનો વાંક નથી હોતો, પણ સરહદ પાર રમાતી જળ-રાજનીતિ અને પહાડોની છાતી ચીરી નાખનારા મશીનો પણ એટલા જ જવાબદાર હોય છે.

હિમાલય એશિયાનો વોટર ટાવર છે. અહીંથી નીકળતી નદીઓ નેપાળ અને ભારતની જીવાદોરી છે. પરંતુ આ નદીઓ જ્યારે તબાહી મચાવે છે, ત્યારે તેની પાછળ કુદરતનો પ્રકોપ ૩૦ ટકા અને સિસ્ટમની નિષ્ફળતા ૭૦ ટકા હોય છે. નેપાળનું આ પૂર એ ત્રણ અલગ-અલગ ભયાનક પરિબળોનું કોકટેલ છે.

ડ્રેગનનું હાઇડ્રો-ટેરરિઝમ: તિબેટના ડેમ અને ચીનની ખતરનાક જળ-રાજનીતિ

જ્યારે નેપાળમાં પૂર આવે છે, ત્યારે સૌથી મોટી આંગળી ચીન તરફ કેમ ચિંધાય છે? કારણ કે નેપાળ અને ભારતમાં વહેતી મોટાભાગની મોટી નદીઓનું ઉદ્ગમસ્થાન તિબેટમાં છે, જેની પર અત્યારે ચીનનો સંપૂર્ણ કબજો છે. ચીને આ નદીઓ પર હાઈડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સ અને મહાકાય ડેમની આખી વણઝાર ઊભી કરી દીધી છે.

જ્યારે ચોમાસામાં અતિશય વરસાદ પડે છે અને ચીનના પોતાના ડેમ ઓવરફ્લો થવા લાગે છે, ત્યારે ચીન ડાઉનસ્ટ્રીમ (નીચેના પ્રવાહમાં) આવેલા દેશો એટલે કે નેપાળ કે ભારતને કોઈ પણ આગોતરી જાણ કર્યા વિના અચાનક ડેમના દરવાજા ખોલી નાખે છે. આ લાખો ક્યુસેક પાણી જ્યારે અચાનક નેપાળની સાંકડી ખીણોમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે તે ફ્લેશ ફ્લડ (અચાનક આવતું પૂર) બનીને આખા ગામડાઓને સાફ કરી નાખે છે. આ માત્ર બેદરકારી નથી, જીઓપોલિટિક્સના નિષ્ણાતો આને હાઇડ્રો-હેજેમની અથવા પાણીનું શસ્ત્રીકરણ માને છે. ચીન નદીઓના ડેટા શેર કરતું નથી, અને જ્યારે તેના પોતાના પર ખતરો આવે, ત્યારે તે પાણીનો બોમ્બ પાડોશી દેશો પર ફોડી દે છે.

ડોઝર ટેરરિઝમ: હિમાલયની છાતી પર ફરતા બુલડોઝર અને સ્થાનિક ભ્રષ્ટાચાર

પૂર માટે માત્ર ચીનને દોષ આપીને નેપાળ પોતાની જવાબદારીમાંથી છટકી શકે તેમ નથી. નેપાળની અંદર અત્યારે એક ભયાનક ટ્રેન્ડ ચાલી રહ્યો છે, જેને સ્થાનિક લોકો ડોઝર ટેરરિઝમ (બુલડોઝરનો આતંકવાદ) કહે છે.

ગામડાઓમાં રસ્તા બનાવવાના નામે સ્થાનિક નેતાઓ અને કોન્ટ્રાક્ટરો કોઈપણ પ્રકારના એન્જિનિયરિંગ સ્ટડી કે પર્યાવરણની મંજૂરી વિના પહાડો પર સીધા બુલડોઝર ફેરવી દે છે. હિમાલય એ દુનિયાનો સૌથી યુવાન અને નાજુક પર્વત છે. જ્યારે તમે ડાયનામાઈટ અને બુલડોઝરથી પહાડને કાપો છો, ત્યારે તેની માટી અને ખડકો સાવ નબળા પડી જાય છે. જંગલો કપાઈ જવાથી વૃક્ષોના મૂળિયાં, જે માટીને જકડી રાખતા હતા, તે નાશ પામે છે. પરિણામે, જ્યારે ભારે વરસાદ પડે છે, ત્યારે આ નબળા પડેલા પહાડો સીધા નીચે ધસી પડે છે. નેપાળમાં આજે જે લોકો મરી રહ્યા છે, તે માત્ર પાણીથી નથી મર્યા, તે કાટમાળ અને કાદવમાં દબાઈને મર્યા છે, જે સંપૂર્ણપણે સ્થાનિક ભ્રષ્ટાચારનું પરિણામ છે.

ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ: ક્લાઈમેટ ચેન્જનો ટાઈમ બોમ્બ

ત્રીજું અને સૌથી મોટું વૈશ્વિક કારણ છે જળવાયુ પરિવર્તન એટલે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગ. હિમાલયના શિખરો પર હજારો વર્ષ જૂના બરફના ગ્લેશિયર આવેલા છે. ગરમી વધવાના કારણે આ બરફ ઝડપથી ઓગળી રહ્યો છે અને પહાડોની ઊંચાઈ પર પાણીના મોટા સરોવરો (ગ્લેશિયલ લેક) બની ગયા છે. આ સરોવરોની દીવાલો માત્ર બરફ અને કાંકરાની બનેલી હોય છે.

જ્યારે બરફ વધુ ઓગળે અથવા નાનો ભૂકંપ આવે, ત્યારે આ સરોવરની પાળ તૂટી જાય છે અને લાખો ગેલન પાણી અચાનક પર્વત પરથી નીચે ધસી આવે છે. વિજ્ઞાનની ભાષામાં આને *GLOF (ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ) કહેવાય છે. નેપાળમાં આવા ૪૦ થી વધુ સરોવરો અત્યંત ખતરનાક સ્થિતિમાં છે જે ગમે ત્યારે ફાટી શકે છે. આ આકાશમાંથી પડતી સુનામી જેવું હોય છે, જેની સામે કોઈ ડેમ કે કોઈ બચાવ કામગીરી ટકી શકતી નથી.

કુદરત અને રાજકારણ વચ્ચે પીસાતો માણસ

નેપાળનું આ સંકટ એક એલાર્મ છે, માત્ર નેપાળ માટે જ નહીં, પણ ભારત માટે પણ. જ્યારે પહાડોમાં બેફામ કોંક્રિટના જંગલો ઊભા થાય, નદીઓના પ્રવાહને રોકીને હજારો ડેમ બનાવવામાં આવે અને પાડોશી દેશો પાણીનો ઉપયોગ હથિયાર તરીકે કરવા લાગે, ત્યારે હોનારત નિશ્ચિત બની જાય છે. નેપાળમાં આવેલું પૂર એ માત્ર વરસાદનું પાણી નથી; તે ચીનની સામ્રાજ્યવાદી નીતિઓ, સિસ્ટમના ભ્રષ્ટાચાર અને પ્રકૃતિ સાથે કરેલા બળાત્કારનું વ્યાજ છે જે વસૂલવા માટે કુદરત હવે સીધી મેદાનમાં ઉતરી છે.

ભારત અને પાડોશી દેશો વચ્ચેની જળ-રાજનીતિ

વોટર એઝ અ વેપન (પાણી એક હથિયાર): આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ મુજબ કોઈપણ દેશ નદીના પાણીનો ઉપયોગ દુશ્મન દેશને નુકસાન પહોંચાડવા માટે કરી શકે નહીં. પણ ચીન દુનિયાનો એકમાત્ર એવો દેશ છે જેણે એશિયાની કોઈપણ મોટી જળ સંધિ (વોટર ટ્રીટી) પર સહી કરી નથી! ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સિંધુ જળ સંધિ છે, પણ ચીન અને ભારત કે ચીન અને નેપાળ વચ્ચે કોઈ કાનૂની સંધિ નથી. ચીન પોતાની મરજી મુજબ પાણી રોકે છે અને છોડે છે.

બ્લેક બોક્સ ઓફ ટિબેટ: નદીઓમાં પૂર આવવાનું છે તેની આગાહી કરવા માટે ઉપરવાસમાં વરસાદ કેટલો પડ્યો તેનો લાઈવ ડેટા જોઈતો હોય છે. ચીન આ હાઈડ્રોલોજિકલ ડેટા ભારત અને નેપાળ સાથે શેર કરવામાં હંમેશા રાજકારણ રમે છે. ખાસ કરીને જ્યારે બંને દેશો વચ્ચે તણાવ હોય, ત્યારે ચીન ડેટા આપવાનું સાવ બંધ કરી દે છે, જેને કારણે ડાઉનસ્ટ્રીમ વિસ્તારોમાં લોકોને બચાવવાનો સમય જ નથી મળતો.

કોશી નદીનો શ્રાપ: નેપાળની કોશી નદીને બિહારનો શોક કહેવામાં આવે છે. દર વર્ષે કોશી નેપાળમાં તબાહી મચાવીને ભારત તરફ આગળ વધે છે. કોશી નદી દર વર્ષે પોતાનો રસ્તો બદલવા માટે બદનામ છે. પહાડો પરથી આવતો હજારો ટન કાંપ નદીના તળિયે જમા થાય છે, જેના કારણે નદી છીછરી બને છે અને થોડા વરસાદમાં પણ પાણી કિનારા તોડીને ગામડાઓમાં ઘૂસી જાય છે. જ્યાં સુધી પહાડોમાં થતું અનિયંત્રિત બાંધકામ નહીં અટકે, ત્યાં સુધી કોશીનો આ શ્રાપ ચાલુ જ રહેશે.