‘1988માં બંને દેશો સમાન સ્તરે હતા, ચીને આધુનિકીકરણ કર્યું અને ભારતે તક ગુમાવી’: વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરનું મોટું નિવેદન
ભારત અને ચીન વચ્ચેના વધતા આર્થિક અંતર અને ભૂ-રાજકીય સંબંધો અંગે વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે એક કાર્યક્રમ દરમિયાન મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આપ્યું છે. વિદેશ મંત્રીના જણાવ્યા અનુસાર, 1980 ના દાયકામાં બંને દેશોની અર્થવ્યવસ્થા લગભગ સમાન સ્તરે હતી, પરંતુ ચીને તે સમયે આધુનિકીકરણ અને આર્થિક સુધારા અપનાવીને ઝડપી પ્રગતિ કરી, જ્યારે ભારતે તે ઐતિહાસિક તક ગુમાવી દીધી. જયશંકરે આ સંદર્ભમાં તત્કાલીન વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધીના કાર્યકાળ અને તેમની 1988 ની ચીન મુલાકાતનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું હતું કે નીતિગત વિલંબને કારણે આજે બંને દેશોના આર્થિક કદમાં મોટો તફાવત જોવા મળી રહ્યો છે.
ચીને આધુનિકીકરણ અપનાવ્યું, ભારત આર્થિક પરિવર્તનમાં પાછળ રહ્યું
એસ. જયશંકરે પોતાના સંબોધનમાં જણાવ્યું હતું કે 1988 માં જ્યારે તત્કાલીન વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધી બેઇજિંગ ગયા હતા, ત્યારે ભારત અને ચીનની અર્થવ્યવસ્થાનું કદ લગભગ એકસરખું હતું. 1980 ના દાયકાની શરૂઆતમાં ભારતની કુલ GDP અંદાજે 186 થી 200 અબજ અમેરિકી ડોલર હતી, જ્યારે ચીનની GDP લગભગ 300 અબજ અમેરિકી ડોલરની આસપાસ હતી અને બંને દેશો ગરીબી તથા મર્યાદિત સંસાધનો જેવી સમાન સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યા હતા. જયશંકરના મતે, ચીને તે દાયકામાં મોટા પાયે આધુનિકીકરણની પ્રક્રિયા શરૂ કરી દીધી, જ્યારે ભારત તે તકનો લાભ ઉઠાવવામાં પાછળ રહી ગયું.
1978 ના ચીની સુધારા વિરુદ્ધ 1991 નું ભારતીય ઉદારીકરણ
બંને દેશોની વિકાસ યાત્રાની તુલના કરતા અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે:
ચીનની નીતિ (1978): ચીને વર્ષ 1978 માં તત્કાલીન નેતા ડેંગ શિયાઓપિંગના નેતૃત્વમાં આર્થિક સુધારાની શરૂઆત કરી હતી. આ અંતર્ગત વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્રો (SEZ) વિકસાવીને વિદેશી રોકાણને પ્રોત્સાહન અપાયું અને ચીન વૈશ્વિક મેન્યુફેક્ચરિંગ તથા નિકાસનું કેન્દ્ર બન્યું.
ભારતની નીતિ (1991): બીજી તરફ, ભારતે 1991 માં આર્થિક ઉદારીકરણની નીતિ અપનાવીને બજારને વિદેશી રોકાણ અને વૈશ્વિક સ્પર્ધા માટે ખુલ્લું મૂક્યું હતું, ત્યારબાદ ભારતે આઈટી (IT) અને સર્વિસ સેક્ટરમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ હાંસલ કરી.
સરહદ પર ભારતની સૈન્ય ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર સુધારો
આર્થિક પાસાં ઉપરાંત વિદેશ મંત્રી જયશંકરે ભારત-ચીન સરહદ પરની વર્તમાન સ્થિતિ અંગે પણ પોતાનો અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો હતો. ગલવાન ઘાટીની ઘટનાનો ઉલ્લેખ કરતાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે ચીન સાથેની સરહદ હવે વધુ સક્રિય બની છે, પરંતુ સરહદ પર પોતાની સ્થિતિ મજબૂત રાખવાની અને સૈન્ય તહેનાત કરવાની ભારતની ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર સુધારો થયો છે.
1988 માં રાજીવ ગાંધીની ચીન મુલાકાતનું ઐતિહાસિક મહત્વ
ઐતિહાસિક સંદર્ભ મુજબ, 1988 માં તત્કાલીન વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધીએ ચીનની મુલાકાત લીધી હતી; જવાહરલાલ નેહરુ પછી ચીનની મુલાકાત લેનારા તેઓ બીજા ભારતીય વડાપ્રધાન હતા. તે સમયે સુમદોરોંગ ચુ (Sumdorong Chu) ખીણમાં ભારત અને ચીનની સેનાઓ સામસામે તહેનાત હતી. આ તણાવપૂર્ણ માહોલ વચ્ચે બંને દેશો વચ્ચેની કડવાશ ઘટાડવાના ઉદ્દેશ્યથી આ મુલાકાત યોજાઈ હતી, જેના પરિણામે બંને દેશો વચ્ચે દ્વિપક્ષીય વાતચીતના અનેક તબક્કા શરૂ થયા હતા.
ભારત અને ચીનની આર્થિક તથા વ્યૂહાત્મક તુલના: મુખ્ય મુદ્દાઓ
| પરિમાણ / વિગત | ભારત | ચીન |
| આર્થિક સુધારાની શરૂઆત | વર્ષ 1991 (આર્થિક ઉદારીકરણ) | વર્ષ 1978 (ડેંગ શિયાઓપિંગના નેતૃત્વમાં) |
| 1980 ના દાયકાની GDP | અંદાજે 186 થી 200 અબજ ડોલર | અંદાજે 300 અબજ ડોલર |
| વિકાસનું મુખ્ય ક્ષેત્ર | IT અને સર્વિસ સેક્ટર | વૈશ્વિક મેન્યુફેક્ચરિંગ, SEZ અને નિકાસ |
| 1988 ની રાજદ્વારી ઘટના | રાજીવ ગાંધીની બેઇજિંગ મુલાકાત (સુમદોરોંગ ચુ તણાવ વચ્ચે) | દ્વિપક્ષીય સંવાદના નવા તબક્કાની શરૂઆત |
| જયશંકરનું મુખ્ય અવલોકન | 1980 ના દાયકામાં આધુનિકીકરણની તક ગુમાવી; હાલ સરહદી સૈન્ય ક્ષમતા મજબૂત | 1980 ના દાયકામાં આધુનિકીકરણ અપનાવી આર્થિક સરસાઈ મેળવી |
વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરનું આ નિવેદન 1980 ના દાયકાની આર્થિક નીતિઓ અને તેના લાંબા ગાળાના પરિણામો પર નવી ચર્ચા જગાવે છે. એક તરફ 1988 ની રાજદ્વારી મુલાકાતને સરહદી તણાવ ઘટાડવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવે છે, તો બીજી તરફ આર્થિક સુધારામાં થયેલા 13 વર્ષના અંતરને કારણે બંને દેશોની વિકાસ ગતિમાં મોટો તફાવત સર્જાયો હોવાનું વિશ્લેષણ સામે આવ્યું છે.
