ચૂંટણી ચિહ્નની ફાળવણી મુદ્દે કલકત્તા હાઇકોર્ટે ચૂંટણી પંચની આકરી ઝાટકણી કાઢી: ‘પક્ષોને કોર્ટમાં ખેંચીને અમારો બોજ વધારશો નહીં’
પશ્ચિમ બંગાળમાં આગામી 6 ઓક્ટોબરના રોજ યોજાનારી પેટાચૂંટણી પૂર્વે ચૂંટણી ચિહ્નોની ફાળવણીને લઈને મોટો કાનૂની વિવાદ ઊભો થયો છે. વર્ષ 2026ની સામાન્ય વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ‘ઇન્ડિયન સેક્યુલર ફ્રન્ટ’ (ISF) દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલું ‘લિફાફા’ (એન્વલપ)નું ચૂંટણી પ્રતીક પંચ દ્વારા અન્ય પક્ષને ફાળવી દેવાતા મામલો કલકત્તા હાઇકોર્ટ પહોંચ્યો છે. આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે ચૂંટણી પંચની કાર્યપદ્ધતિ સામે ઉગ્ર નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી અને પંચ પોતે વિવાદો સર્જીને અદાલતો પર કેસોનો બોજ વધારી રહ્યું હોવાના આકરા પ્રહારો કર્યા હતા.
‘અમે સત્તાવાળાઓથી કંટાળી ગયા છીએ’: જસ્ટિસ કૃષ્ણ રાવની તીખી ટકોર
કલકત્તા હાઇકોર્ટના જસ્ટિસ કૃષ્ણ રાવ સમક્ષ હાથ ધરાયેલી સુનાવણીમાં અદાલતે ચૂંટણી પંચના વલણની આકરી ટીકા કરી હતી. ન્યાયાધીશે રોષપૂર્વક જણાવ્યું કે, “ચૂંટણી પ્રક્રિયા શરૂ થતાં જ સત્તાવાળાઓ સમસ્યાઓ ઊભી કરવાનું શરૂ કરી દે છે. ત્યારબાદ રાજકીય પક્ષોને કાનૂની કાર્યવાહી કરવા માટે મજબૂર થવું પડે છે, જેના કારણે અદાલતો પર બિનજરૂરી બોજ વધે છે.” હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં તાકીદ કરી હતી કે બંધારણીય સંસ્થા તરીકે ચૂંટણી પંચે હંમેશા નિષ્પક્ષ, પારદર્શક અને ન્યાયી રીતે કાર્ય કરવું જોઈએ.
૧૮૩ ચિહ્નો ઉપલબ્ધ હોવા છતાં વિવાદાસ્પદ સિમ્બોલ જ કેમ પસંદ કર્યું?
સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે ચૂંટણી પંચની દલીલો સામે વેધક સવાલો ખડા કર્યા હતા. જસ્ટિસ રાવે પ્રશ્ન કર્યો હતો કે ફ્રી સિમ્બોલ્સની યાદીમાં અન્ય 183 જેટલા ચિહ્નો ઉપલબ્ધ હોવા છતાં, ચૂંટણી પંચે અન્ય પક્ષને આપવા માટે ‘લિફાફા’નું ચિહ્ન જ શા માટે પસંદ કર્યું? અદાલતે નોંધ્યું કે માત્ર ચાર મહિના અગાઉ જ યોજાયેલી 2026ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં એક પક્ષે તે ચિહ્ન પર ચૂંટણી લડી હતી તે બાબતની જાણ હોવા છતાં, પંચે તેને અનામત કેમ ન રાખ્યું? ચૂંટણી પંચ શા માટે જાણીજોઈને વિવાદો ઊભા કરે છે તે અંગે કોર્ટે આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું હતું.
ISFની દલીલ: મતદારોમાં ગેરસમજ અને અન્યાયનો ભોગ બન્યાનો દાવો
વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ભંગાર બેઠક પરથી જીત મેળવનાર નૌશાદ સિદ્દીકીના નેતૃત્વ હેઠળના ISF પક્ષે હાઇકોર્ટમાં અરજી કરીને ‘લિફાફા’ ચિહ્નની ફાળવણી સ્થગિત (ફ્રીઝ) કરવાની માંગ કરી હતી. પક્ષના વરિષ્ઠ વકીલ વિકાસ રંજન ભટ્ટાચાર્યએ દલીલ કરી હતી કે પંચે ‘ડેમોક્રેટિક તૃણમૂલ કોંગ્રેસ’ને લિફાફાનું ચિહ્ન આપી દીધું અને ISFને નવું ‘અલમારી’ ચિહ્ન ફાળવ્યું છે. આ ફેરફારથી મતદારોમાં ભારે મૂંઝવણ ઊભી થશે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે પેટાચૂંટણી એ સામાન્ય ચૂંટણીનો જ વિસ્તૃત ભાગ છે અને ચિહ્નની ફાળવણી માટે ‘ફોર્મ 10b’ મંગાવતું કોઈ નવું જાહેરનામું પણ બહાર પાડવામાં આવ્યું નહોતું.
ચૂંટણી પંચનો બચાવ: બિન-માન્યતા પ્રાપ્ત પક્ષો માટે અનામત ચિહ્ન નથી
ચૂંટણી પંચ તરફથી હાજર રહેલા વકીલે અદાલત સમક્ષ પંચના નિયમોનો હવાલો આપતા બચાવ કર્યો હતો કે ISF એ ચૂંટણી પંચમાં નોંધાયેલ પક્ષ જરૂર છે, પરંતુ તે માન્યતા પ્રાપ્ત (રેકગ્નાઇઝ્ડ) રાજકીય પક્ષ નથી. ચૂંટણી નિયમો અનુસાર બિન-માન્યતા પ્રાપ્ત રજિસ્ટર્ડ પક્ષો પાસે કાયમી કે અનામત ચૂંટણી ચિહ્નોનો અધિકાર હોતો નથી. પંચે ઉમેર્યું હતું કે અગાઉ વિધાનસભા ચૂંટણી સહિત બે વખત આ પક્ષને મુક્ત પ્રતીકોમાંથી ‘લિફાફા’ ચિહ્ન ફાળવવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ નિયમ મુજબ તેને કાયમી ધોરણે બ્લોક રાખી શકાય નહીં.
ચૂંટણી ચિહ્નની ફાળવણી જેવી સામાન્ય વહીવટી પ્રક્રિયા પણ જ્યારે અદાલતી લડાઈનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, ત્યારે ચૂંટણી વ્યવસ્થાપનની નિષ્પક્ષતા સામે પ્રશ્નો ખડા થાય છે. માત્ર ચાર મહિના પૂર્વે વપરાયેલા ચિહ્નને પેટાચૂંટણીમાં અન્ય પક્ષને આપી દેવાના પંચના નિર્ણય સામે કલકત્તા હાઇકોર્ટે લીધેલું કડક વલણ અત્યંત મહત્વનું બની રહ્યું છે. શુક્રવારે યોજાનારી આગામી સુનાવણીમાં હાઇકોર્ટ ‘લિફાફા’ ચિહ્ન અંગે શું વચગાળાનો આદેશ આપે છે અને ચૂંટણી પંચ પોતાની ભૂલ સુધારે છે કે કેમ, તેના પર પશ્ચિમ બંગાળના રાજકીય વર્તુળોની નજર ટકેલી છે.
