ડોલરનો ભંડાર તો ભરાયો, પણ બેન્કો માટે સર્જાયો ખતરો, જાણો RBIની સ્કીમનું છુપું જોખમ

દેશના વિદેશી ભંડોળને મજબૂત કરવા અને રૂપિયાની કિંમતમાં ઘટાડો અટકાવવા માટે શરૂ કરવામાં આવેલી ફોરેન કરન્સી નોન-રેસિડેન્ટ (FCNR) બેન્ક ડિપોઝિટ સ્કીમે દેશની બેલેન્સ ઓફ પેમેન્ટની સ્થિતિને તો સુધારી છે, પરંતુ તેની સાથે જ બેન્કિંગ ક્ષેત્ર સામે એક મોટું આર્થિક જોખમ પણ ઊભું કર્યું છે. રિઝર્વ બેન્કે મૂળ રકમ પર તો સુરક્ષા પૂરી પાડી છે, પરંતુ વ્યાજની ચૂકવણી બાબતે બેન્કોની બેદરકારી અથવા ઊંચા ખર્ચના ડરને કારણે મોટો પ્રશ્નાર્થ સર્જાયો છે.

FCNR સ્કીમ હેઠળ ૧૨૭ અબજ ડોલરનું ભંડોળ અને હેજિંગનો અભાવ

મુંબઈમાં ડોલર સામે રૂપિયાને સ્થિર રાખવા અને ક્રૂડ તેલના ઊંચા ભાવ વચ્ચે બેલેન્સ ઓફ પેમેન્ટની સ્થિતિ જાળવી રાખવા માટે FCNR બેન્ક ડિપોઝિટ સ્કીમ મારફત દેશની બેન્કિંગ સિસ્ટમમાં કુલ ૧૨૭ અબજ ડોલર એકત્ર કરવામાં આવ્યા છે. આ સ્કીમને અપેક્ષા કરતા ખૂબ જ સારો પ્રતિસાદ મળતા રિઝર્વ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયાએ તેને એક મહિનો વહેલી જ બંધ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આનાથી દેશનું ફોરેક્સ રિઝર્વ નવી વિક્રમી સપાટીએ પહોંચ્યું છે અને બેલેન્સ ઓફ પેમેન્ટ મજબૂત બન્યું છે. જોકે, ચિંતાની બાબત એ છે કે આ વિશાળ થાપણો પર ચૂકવવાપાત્ર વ્યાજની રકમને મોટાભાગની સરકારી તથા ખાનગી બેન્કોએ ‘હેજ’ (સુરક્ષિત) કરી નથી.

વ્યાજ ચૂકવણી માટે ડોલર ખરીદવાની મજબૂરી અને રૂપિયા પર દબાણ

રિઝર્વ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયાની સ્પેશિયલ સ્વાપ ફેસિલિટી હેઠળ રિઝર્વ બેન્કે થાપણ મેળવનારી બેન્કોને માત્ર મૂળ રકમ પર જ ફોરેક્સ જોખમ સામે રક્ષણ પૂરું પાડ્યું છે, પરંતુ વ્યાજની ચૂકવણીની વ્યવસ્થા બેન્કોએ પોતાની જાતે જ કરવાની રહેશે. વિદેશી બેન્કો સામાન્ય રીતે આવા જોખમોનું હેજિંગ કરતી હોય છે, પરંતુ દેશની મોટાભાગની સરકારી અને ખાનગી બેન્કોએ તે કર્યું નથી. પરિણામે, આગામી સમયમાં વ્યાજની ચૂકવણી માટે બેન્કોએ સ્પોટ માર્કેટમાં ઉતરીને મોટા પ્રમાણમાં ડોલર ખરીદવા પડશે, જેના કારણે ડોલરની માગ વધશે અને આડકતરી રીતે ભારતીય રૂપિયા પર ફરીથી ભારે દબાણ ઊભું થઈ શકે છે.

હેજિંગ ન કરવા પાછળનું મુખ્ય કારણ અને ઊંચો ખર્ચ

બેન્કો દ્વારા હેજિંગ ન કરવા પાછળનું મુખ્ય કારણ તેનો ભારેખમ ખર્ચ છે. ૩ થી ૫ વર્ષની મુદતની ડિપોઝિટ પર વ્યાજની ચૂકવણી સામે ફોરેક્સ જોખમના હેજિંગ માટે વાર્ષિક આશરે ૩ ટકા જેટલો ઊંચો ખર્ચ આવી શકે છે. આ ઉપરાંત, રિઝર્વ બેન્કની બજારમાં સતત રહેલી દરમિયાનગીરી અને હેજિંગના ઊંચા ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખીને બેન્કોએ આ જોખમ લેવાનું ટાળ્યું હોવાનું બેન્કિંગ સૂત્રો જણાવી રહ્યા છે. જો ડોલરના વિનિમય દરમાં વધારો થશે તો આર્થિક નુકસાન બેન્કોએ જ સહન કરવું પડશે.

વ્યાજની ચૂકવણી અને RBI ના નિયમો

આ એફસીએનઆર (બી) સ્કીમ અંતર્ગત થાપણો પર વ્યાજની ચૂકવણી સમયાંતરે દર વર્ષે કરવાની નથી, પરંતુ તે પાકતી મુદતે જ કરવાની રહેશે એમ રિઝર્વ બેન્કના સૂત્રો દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે. વ્યાજની ચૂકવણીનો સમય ભલે પાકતી મુદતે હોય, પરંતુ તેના માટે જરૂરી ડોલરની સ્પોટ ખરીદી કરવાની યોજના મોટાભાગની બેન્કો અત્યારથી જ ધરાવી રહી છે, જે લાંબાગાળે બેન્કોની નાણાકીય સ્થિતિ માટે ચિંતાનો વિષય બની શકે છે.

નિઃસંશય FCNR સ્કીમે વર્તમાન સમયમાં દેશના વિદેશી ભંડોળ અને બેલેન્સ ઓફ પેમેન્ટને મજબૂત બનાવવામાં મોટો ફાળો આપ્યો છે, પરંતુ મોટાભાગની બેન્કો દ્વારા વ્યાજની રકમનું હેજિંગ ન કરવાના કારણે ભવિષ્યમાં મોટું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. જો ડોલર સામે રૂપિયાની સ્થિતિમાં નબળાઈ વધશે તો વ્યાજ ચૂકવવા માટે મોંઘા ભાવે ડોલર ખરીદવાની ફરજ પડવાથી બેન્કોની નફાકારકતા પર માઠી અસર પડશે. આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે અસ્થાયી રાહત મેળવવા માટે લીધેલા પગલાં લાંબાગાળે બેન્કિંગ ક્ષેત્ર માટે એક મોટો પડકાર સાબિત થઈ શકે છે.