હોર્મુઝની ખાડી પર ઈરાનના ટેક્સ અને નિયંત્રણો સામે 60 થી વધુ દેશો મેદાને: વૈશ્વિક જળમાર્ગો પર મુક્ત અવરજવર માટે ‘નો ફી, નો ટોલ’ ઘોષણા

પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષની વચ્ચે આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમાઓ અને તેલ પરિવહનના મુખ્ય માર્ગો પર અંકુશ મેળવવાની હોડ હવે વૈશ્વિક રાજદ્વારી ટકરાવમાં ફેરવાઈ ગઈ છે. ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે આવેલી અત્યંત સંવેદનશીલ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) માંથી પસાર થતાં વિદેશી વ્યાપારી જહાજો પાસેથી વસૂલાત કરવાના અને અવરજવર પર મનસ્વી પ્રતિબંધો લાદવાના ઈરાનના પગલાં સામે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય લાલઘૂમ થયો છે. યુરોપિયન યુનિયન (EU) ની આગેવાની હેઠળ વિશ્વના 60 થી વધુ દેશોએ એકત્ર થઈને ઈરાનની આ નીતિ સામે બળવો પોકાર્યો છે. આ દેશોએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવી દીધું છે કે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ઊર્જા સુરક્ષા સાથે સંકળાયેલા આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ માર્ગોને કોઈપણ દેશ પોતાની કમાણી કે રાજકીય દબાણનું હથિયાર બનાવી શકે નહીં.

‘નો ફી, નો ટોલ’ વૈશ્વિક ઘોષણા અને વૈશ્વિક સમર્થન

યુરોપિયન યુનિયન દ્વારા સંયુક્ત રીતે રજૂ કરવામાં આવેલી આ વૈશ્વિક ઘોષણાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી કાયદાઓ હેઠળ જહાજોની નિર્બાધ અવરજવરને સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. આ રાજદ્વારી પહેલને યુરોપ ઉપરાંત વિશ્વની પ્રમુખ અર્થવ્યવસ્થાઓનો ટેકો મળ્યો છે:

યુરોપિયન યુનિયનના વિદેશ નીતિના વડા કાજા કલ્લાસે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી માર્ગો પર તમામ દેશોનો સમાન હક છે અને તે માત્ર નાણાં ચૂકવી શકે તેવા સમૃદ્ધો પૂરતા સીમિત ન હોઈ શકે. આ પગલું એવા તમામ પ્રયાસો સામે એક મજબૂત કાનૂની અને રાજદ્વારી સંદેશ છે જે આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગોને રાજકીય લાભ મેળવવાનું માધ્યમ બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.

આ પણ વાંચો: દિવાળી સુધી UPI વ્યવહારો પર કોઈ ચાર્જ નહીં: ₹2,000 થી વધુના પેમેન્ટ પર 0.40% MDR વસૂલવાનો નિર્ણય મોકૂફ

વૈશ્વિક ઊર્જા સપ્લાય ચેઇનમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું મહત્વ

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ભૌગોલિક અને વ્યાપારિક દ્રષ્ટિએ વિશ્વની સૌથી નાજુક અને મહત્વની સમુદ્રધુની છે. બે વિશાળ જળવિસ્તારોને જોડતો આ સાંકડો માર્ગ વૈશ્વિક ઊર્જા બજારની કરોડરજ્જુ સમાન છે:

ઓઇલ અને ગેસ સપ્લાય: અમેરિકા, ઇઝરાયલ અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ વધ્યો તે પહેલાં વિશ્વના કુલ કાચા તેલ (ક્રૂડ ઓઇલ) અને પ્રવાહી કુદરતી ગેસ (LNG) પુરવઠાનો આશરે 20% (પાંચમો ભાગ) આ એક જ માર્ગ પરથી પસાર થતો હતો.

આવશ્યક ચીજોનું વહન: ઈંધણ ઉપરાંત અનાજ, ખાતરો અને અન્ય આવશ્યક ચીજવસ્તુઓની આયાત-નિકાસ માટે પણ આ જળમાર્ગ મહત્વનો છે.

આર્થિક અસર: હોર્મુઝ માર્ગ પર ઊભો થતો સામાન્ય અવરોધ પણ વૈશ્વિક ક્રૂડના ભાવો, જહાજોના ભાડાં, વીમા ખર્ચ અને મોંઘવારી પર તાત્કાલિક પ્રતિકૂળ અસર પહોંચાડે છે.

ઈરાનનો નિયંત્રણનો દાવો અને માલવાહક જહાજોમાં ઘટાડો

બીજી તરફ, સંઘર્ષની સ્થિતિ વચ્ચે ઈરાનની સૈન્ય પાંખ ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) ના વરિષ્ઠ સલાહકારે દાવો કર્યો છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર હાલ ઈરાની સશસ્ત્ર દળોનું પૂર્ણ નિયંત્રણ છે. તેમણે ચેતવણી આપી છે કે જ્યાં સુધી ઈરાનની ન્યાયી માંગણીઓ સંતોષાશે નહીં ત્યાં સુધી આ કડક વ્યવસ્થા ચાલુ રહેશે, તેમજ ગેરકાયદેસર જણાતા કેટલાક રસ્તાઓ સંપૂર્ણ બંધ કરી દેવામાં આવશે.

આ સૈન્ય દબાણ અને જોખમોના કારણે તાજા શિપિંગ ડેટા દર્શાવે છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતાં આંતરરાષ્ટ્રીય માલવાહક જહાજો અને ઓઇલ ટેન્કરોની સંખ્યામાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે, જેના લીધે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી પરિવહન ખોરવાઈ ગયું છે.

યુએન કન્વેન્શન (UNCLOS) હેઠળ સમુદ્રી સુરક્ષાની માંગ

વિરોધ દર્શાવનારા તમામ 60 થી વધુ દેશોએ સંયુક્ત રાષ્ટ્રના સમુદ્રી કાયદા અંગેના કન્વેન્શન (UNCLOS) નો હવાલો આપીને નિયમ-આધારિત વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરવા માંગ કરી છે:

IMO ની ભૂમિકા: આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી સંગઠન (International Maritime Organization – IMO) જેવા વૈશ્વિક મંચો દ્વારા દરિયાઈ સુરક્ષા અને નિયમ-આધારિત નેવિગેશન પ્રણાલીનું રક્ષણ કરવા માટે તમામ દેશો સંમત થયા છે.

ગેરકાયદે ટેક્સનો વિરોધ: કોઈપણ રાષ્ટ્ર દ્વારા લાદવામાં આવતા મનસ્વી ટોલ, પૂર્વ મંજૂરીની અડચણો કે ભેદભાવપૂર્ણ નિયંત્રણોનો આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના આધારે સામનો કરવાનો નિર્ધાર વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે.

હોર્મુઝની ખાડી પર ઈરાન દ્વારા લાદવામાં આવી રહેલા નિયંત્રણો અને વસૂલાત સામે 60 થી વધુ દેશોનું એકજૂથ થવું એ વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા માટે નિર્ણાયક વળાંક દર્શાવે છે. સમુદ્રી પરિવહનમાં જો કોઈ એક દેશ એકપક્ષીય રીતે ટેક્સ વસૂલવાનું શરૂ કરે તો તેનાથી સમગ્ર વિશ્વની સપ્લાય ચેઇન જોખમાઈ શકે છે. ‘નો ફી, નો ટોલ’ પ્રતિબદ્ધતા દ્વારા વૈશ્વિક સત્તાઓએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે દરિયાઈ જળમાર્ગો પર મુક્ત પરિવહનનો અધિકાર બિન-વાટાઘાટપાત્ર છે, અને હવે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના નિયમો હેઠળ આ માર્ગને સુરક્ષિત રાખવા માટે વૈશ્વિક દબાણ વધુ વધશે.