હિમાલયી સંકટ સામે ભારત-ચીનને સાથે લાવવા નેપાળની ત્રિપક્ષીય સુરક્ષા કવચની હાકલ

હિમાલયની પર્વતમાળાઓ માત્ર ભૌગોલિક સીમાઓ નથી પરંતુ કરોડો લોકોના જીવન અને પર્યાવરણની જીવાદોરી છે. તાજેતરમાં સર્જાયેલી કુદરતી હોનારત બાદ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા (UNGA)ના મંચ પરથી નેપાળે વિશ્વ સમક્ષ એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને વ્યવહારુ દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો છે. વૈશ્વિક ગરમી અને ઝડપથી પીગળતી હિમનદીઓના પડકારો કોઈ એક દેશ પૂરતા મર્યાદિત ન હોવાથી, પર્યાવરણીય આપત્તિઓ સામે સહિયારી સુરક્ષા વ્યવસ્થા ઊભી કરવા નેપાળે તેના બંને વિશાળ પાડોશી દેશો—ભારત અને ચીન—તરફ મિત્રતા અને સહયોગનો હાથ લંબાવ્યો છે.

‘પૂરને વિઝાની જરૂર નથી’: યુએનમાં નેપાળી વડાપ્રધાનનું માર્મિક સંબોધન

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભામાં પોતાના પ્રથમ સંબોધન દરમિયાન નેપાળના 36 વર્ષીય વડાપ્રધાન બાલેન્દ્ર શાહે આબોહવા પરિવર્તનના ગંભીર જોખમો તરફ વિશ્વનું ધ્યાન દોર્યું હતું. 27 March ના રોજ કાર્યભાર સંભાળ્યા બાદ પોતાના પ્રથમ વિદેશ પ્રવાસ પર ગયેલા શાહે સચોટ શબ્દોમાં કહ્યું કે, “હિમનદીઓ અને પૂર પાસપોર્ટ પર વિઝા સ્ટેમ્પ લગાવીને મુસાફરી કરતા નથી.” તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે પર્યાવરણીય હોનારતો રાજકીય સીમાઓ ઓળખતી નથી અને તેના નિવારણ માટે સહિયારા પ્રયાસો અનિવાર્ય છે.

હિમાલય ક્ષેત્ર માટે ત્રિપક્ષીય આપત્તિ નેટવર્કની દરખાસ્ત

નેપાળના વડાપ્રધાને ભારત, ચીન અને નેપાળના નેતૃત્વ હેઠળ એક સંયુક્ત ‘હિમાલયી આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા પદ્ધતિ’ રચવાની હિમાયત કરી હતી. આ પહેલ હેઠળ હિમાલય ક્ષેત્રમાં સંભવિત જોખમો સામે રક્ષણ મેળવવા સેટેલાઇટ ડેટાની આપ-લે, જોખમી હિમનદી સરોવરોનું સતત સંયુક્ત મોનિટરિંગ, અગાઉથી ચેતવણી આપતી સિસ્ટમ મજબૂત કરવી અને આપત્તિ સમયે સરહદ પાર સંકલિત રાહત-બચાવ કામગીરી હાથ ધરવાનો સમાવેશ થાય છે. હિન્દુ કુશ હિમાલય વિસ્તાર પાણી, કૃષિ અને ઇકોસિસ્ટમ થકી આશરે 2 અબજ લોકોના જીવનને ટેકો આપે છે, તેથી આ ક્ષેત્રને ખંડિત માહિતીની સીમા બનાવવાને બદલે વૈજ્ઞાનિક સહયોગની પ્રયોગશાળા બનાવવી જરૂરી છે.

આ પણ વાંચો: યુએનમાં પાકિસ્તાની વડાપ્રધાનના દાવાઓ સામે ભારતીય રાજદ્વારીનું રહસ્યમય હાસ્ય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં

આપત્તિ બાદ ભારત અને ચીનની ભૂમિકા અને પુનઃનિર્માણનો પડકાર

26 August ના રોજ ત્રાટકેલા વિનાશક પૂરે નેપાળ-ચીન સરહદ પર ભારે તારાજી સર્જી હતી અને તેનું પાણી ભારત તરફ પણ વહ્યું હતું. આ ભીષણ સંકટ સમયે ભારત અને ચીન દ્વારા આપવામાં આવેલી ઝડપી તથા ઉદાર સહાય બદલ નેપાળે બંને દેશોનો આભાર માન્યો હતો. જોકે, નેપાળના કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP) ના આશરે 10% જેટલું ભૌતિક નુકસાન થયું હોવાથી દેશ સામે પુનર્વસનનો મોટો પડકાર ઊભો થયો છે.

ક્લાઇમેટ ફાઇનાન્સિંગ અને આંતરરાષ્ટ્રીય નીતિઓ પર આકરા સવાલો

વૈશ્વિક ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જનમાં 0.1% કરતાં પણ ઓછો હિસ્સો ધરાવતા દેશો પર આબોહવા સંકટનો અપ્રમાણસર બોજ પડી રહ્યો હોવાનો મુદ્દો ઉઠાવતા શાહે લોન આધારિત પુનઃનિર્માણ સામે વિરોધ દર્શાવ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે સંકટ સમયે ગરીબ દેશો પર દેવાનો બોજ વધારવાને બદલે પૂરતી ગ્રાન્ટ-આધારિત આર્થિક સહાય મળવી જોઈએ. ક્લાઇમેટ ફંડની જટિલ અમલદારશાહી પ્રક્રિયા પર કટાક્ષ કરતા તેમણે કહ્યું કે જ્યારે ઘર બળી રહ્યું હોય ત્યારે ફોર્મ ભરવા બેસાય નહીં પરંતુ તાત્કાલિક પગલાં લેવા પડે. આ સાથે જ તેમણે ખોરાક અને સંસાધનોના ન્યાયી વિતરણ પર ભાર મૂકતા બાંગ્લાદેશ, ભૂતાન, ભારત, માલદીવ્સ, પાકિસ્તાન અને શ્રીલંકા જેવા પડોશી દેશોની સહિયારી સંવેદનશીલતાને પણ ઉજાગર કરી હતી.

આબોહવા પરિવર્તનના આ નાજુક તબક્કે હિમાલયના અસ્તિત્વને બચાવવા માટે પારસ્પરિક મતભેદો ભૂલીને ભારત, નેપાળ અને ચીને એક મંચ પર આવવું સમયની માંગ છે. નેપાળ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી આ ત્રિપક્ષીય દરખાસ્ત માત્ર કુદરતી આપત્તિઓ સામે રક્ષણ પૂરું પાડવા પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ સમગ્ર દક્ષિણ એશિયાના લાખો લોકોના ભવિષ્ય અને પર્યાવરણીય સ્થિરતાને સુનિશ્ચિત કરવા તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું સાબિત થઈ શકે છે.