કેમ્બ્રિજના અભ્યાસે ISROની “સસ્તી સ્પેસ પાવર” છબિ પર ઊભા કર્યા સવાલ

કેમ્બ્રિજ અભ્યાસમાં પ્રતિ કિલોગ્રામ ખર્ચ $13,302 દર્શાવ્યો; ISROએ અહેવાલના ડેટાને ખોટા ગણાવ્યા

અવકાશ ક્ષેત્રમાં ઓછા ખર્ચે મોટી સિદ્ધિઓ હાંસલ કરનાર દેશ તરીકે ભારતની ઓળખ રહી છે. પરંતુ કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીના નવા અભ્યાસે દાવો કર્યો છે કે પ્રતિ કિલોગ્રામ ઉપગ્રહ લોન્ચિંગ ખર્ચના મામલે ભારત વિશ્વમાં સૌથી મોંઘું દેશ છે. જોકે ISROના વર્તમાન અને પૂર્વ વડાઓએ આ તારણો સામે ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે.

ભારતના અવકાશ કાર્યક્રમ અંગે વર્ષોથી એવી ધારણા રહી છે કે ISRO દુનિયાની સૌથી ઓછી કિંમતમાં મિશન પૂર્ણ કરનારી સંસ્થા છે. પરંતુ કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી અને ઇટાલીની પોલિટેકનિકો ડી ટોરિનોના સંશોધકોના અભ્યાસે આ માન્યતાને પડકાર્યો છે.

અભ્યાસ મુજબ 2025માં ભારતમાં લો અર્થ ઓર્બિટમાં એક કિલોગ્રામ પેલોડ મોકલવાનો સરેરાશ ખર્ચ 13,302 ડોલર રહ્યો હતો, જે અમેરિકા સહિત તમામ મોટા અવકાશ દેશોથી વધુ છે. સંશોધકોનું કહેવું છે કે ભારતના રોકેટ સામાન્ય રીતે નાના પેલોડ લઈ જાય છે, જેના કારણે કુલ ખર્ચ ઓછો હોવા છતાં પ્રતિ કિલોગ્રામ ખર્ચ વધારે દેખાય છે.

અહેવાલમાં વધુમાં જણાવાયું છે કે અમેરિકા ખાસ કરીને SpaceXની પુનઃઉપયોગી (Reusable) રોકેટ ટેક્નોલોજી અને ઊંચી લોન્ચ આવર્તનના કારણે ખર્ચમાં મોટો ફાયદો મેળવી રહ્યું છે.

અહેવાલ એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે ભારત પોતાની સ્પેસ ઇકોનોમીને આગામી દાયકામાં 40થી 45 અબજ ડોલર સુધી પહોંચાડવાનો લક્ષ્ય ધરાવે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો ભારતને વૈશ્વિક કોમર્શિયલ લોન્ચિંગ બજારમાં સ્પર્ધાત્મક રહેવું હોય તો વધુ લોન્ચ, મોટા પેલોડ અને પુનઃઉપયોગી રોકેટ ટેક્નોલોજી પર ભાર મૂકવો પડશે.

આ પણ વાંચો: કોઈ દેશનું ચલણ આખી દુનિયાનું નાણું કઈ રીતે બની જાય છે?

મોદીના દાવા સામે સવાલ

2014માં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ મંગળયાન મિશનનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું હતું કે અમદાવાદમાં એક કિલોમીટર ઓટોરિક્ષા ભાડું 10 રૂપિયા છે, જ્યારે ભારત મંગળ સુધી માત્ર 7 રૂપિયા પ્રતિ કિલોમીટરના ખર્ચે પહોંચ્યું હતું. વર્ષો સુધી ભારતના અવકાશ કાર્યક્રમને “સૌથી સસ્તું” ગણાવતી આ છબિ પ્રચલિત રહીછે. પરંતુ નવા અભ્યાસે પ્રતિ કિલોગ્રામ લોન્ચિંગ ખર્ચના આધારે આ દાવાઓને પડકારતા અલગ ચિત્ર રજૂ કર્યું છે.

કેમ્બ્રિજના અહેવાલ સામે પણ ઉઠ્યા સવાલ

ISROના અધ્યક્ષ ડૉ. વી. નારાયણને અભ્યાસને સીધો જ “ખોટા ડેટા પર આધારિત” ગણાવ્યો છે. પૂર્વ ISRO પ્રમુખ ડૉ. એસ. સોમનાથે પણ જણાવ્યું કે માત્ર પ્રતિ કિલોગ્રામ ખર્ચના આધારે સરખામણી કરવી યોગ્ય નથી. તેમના મતે SpaceXનું ઓછું ખર્ચ તેના વિશાળ પાયાના ઓપરેશન અને વારંવારની લોન્ચિંગને કારણે છે. ઉપરાંત ISROના વાસ્તવિક ખર્ચના સત્તાવાર અને પારદર્શક આંકડાઓ ઉપલબ્ધ ન હોવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણી મુશ્કેલ બને છે.

એક કિલોગ્રામ પેલોડ લોન્ચિંગનો સરેરાશ ખર્ચ

નોંધ: આ આંકડા કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીના 2026ના અભ્યાસ પર આધારિત છે, જેને ISROએ પડકાર્યા છે.

દુનિયા અવકાશ વિશે વિચારે ત્યારે ભારત યાદ આવવું જોઈએ: મોદી

રાષ્ટ્રીય અવકાશ દિવસ નિમિત્તે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 20 ભારતીય સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સના સ્થાપકો અને સીઈઓ સાથે મુલાકાત કરી હતી. આ પ્રસંગે તેમણે કહ્યું હતું કે ભારતે એવું ઇકોસિસ્ટમ ઊભું કરવું જોઈએ કે જ્યારે દુનિયા અવકાશ ક્ષેત્ર વિશે વિચારે ત્યારે તેની નજર ભારત તરફ જાય. મોદીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ભારતનું અવકાશ ક્ષેત્ર વૈશ્વિક પ્રતિભા, રોકાણ અને ટેક્નોલોજી કંપનીઓને આકર્ષવાનું કેન્દ્ર બની શકે છે. સરકાર આગામી વર્ષોમાં ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી વધારીને ભારતની સ્પેસ ઇકોનોમીને 40થી 45 અબજ ડોલર સુધી પહોંચાડવા ઇચ્છે છે.