શું ખરેખર યુએસ ડોલરની દાદાગીરીનો અંત નજીક છે?

૧૯૪૪ માં મળેલી ‘બ્રેટન વૂડ્સ કોન્ફરન્સ’ દરમિયાન દુનિયાના દેશોએ ડોલરને વૈશ્વિક અનામત ચલણ (Global Reserve Currency) તરીકે સ્વીકાર્યો હતો. ત્યારથી લઈને આજ સુધી, અમેરિકાએ આ પાવરનો બેફામ ઉપયોગ કર્યો છે. પણ ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે દુનિયામાં કોઈ પણ સામ્રાજ્ય અમર નથી હોતું. રોમન સામ્રાજ્ય પત્યું, બ્રિટિશ પાઉન્ડનું વર્ચસ્વ ગયું, તો પછી ડોલર કેમ બાકાત રહે?

પરંતુ, શું ડોલરનું પતન એટલું સરળ છે જેટલું રશિયા કે ચીન આપણને બતાવી રહ્યા છે? વાસ્તવિકતા એ છે કે ડોલરને ગાદી પરથી હટાવવો એ કોઈ એકાદ-બે વર્ષની રમત નથી, તે દાયકાઓ લાંબી કૂટનીતિક લડાઈ છે.

‘ડી-ડોલરાઇઝેશન‘: શા માટે દુનિયા ડોલરથી કંટાળી છે?

દુનિયાના દેશો અચાનક ડોલરનો સાથ કેમ છોડવા માંગે છે? તેની પાછળ બે મુખ્ય કારણો છે:

હથિયાર તરીકે ચલણનો ઉપયોગ: જ્યારે રશિયાએ યુક્રેન પર હુમલો કર્યો, ત્યારે અમેરિકાએ રાતોરાત રશિયાના અબજો ડોલરના વિદેશી હૂંડિયામણને ફ્રીઝ કરી દીધા અને તેને વૈશ્વિક બેંકિંગ સિસ્ટમ ‘SWIFT’ માંથી બહાર ફેંકી દીધું. આ ઘટનાએ ભારત, ચીન અને સાઉદી અરેબિયા જેવા દેશોના કાન સરવા કર્યા! તેમને સમજાયું કે જો ભવિષ્યમાં આપણો અમેરિકા સાથે કોઈ વિવાદ થશે, તો અમેરિકા એક જ ક્લિકમાં આપણું આખું અર્થતંત્ર ભિખારી બનાવી શકે છે.

અમેરિકાનું દેવું અને મોંઘવારીની નિકાસ: અમેરિકા બેફામ નોટો છાપે છે અને તેનું સાર્વભૌમ દેવું ૩૫ ટ્રિલિયન ડોલરને વટાવી ગયું છે. જ્યારે યુએસ ફેડરલ રિઝર્વ વ્યાજ દર વધારે છે, ત્યારે દુનિયાભરના દેશોના ચલણો (જેમ કે ભારતીય રૂપિયો) તૂટવા લાગે છે. એટલે કે, ભૂલ અમેરિકા કરે અને તેની કિંમત આખી દુનિયાએ ચૂકવવી પડે!

આ પણ વાંચો: ‘બેસ્ટ બિફોર’ વટી ગયા પછી ફેંકી દેવાતો ખોરાક વાસ્તવમાં કચરો છે કે કોર્પોરેટ કાવતરું?

બ્રિક્સ (BRICS) નો પડકાર અને સ્થાનિક ચલણનો ઉદય

તાજેતરના વર્ષોમાં, બ્રિક્સ (બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન અને સાઉદી અરેબિયા સહિતના નવા દેશો) બ્લોક હવે ખુલ્લેઆમ ‘ડી-ડોલરાઇઝેશન’ નો એજન્ડા ચલાવી રહ્યો છે.

ભારત હવે યુએઈ (UAE) અને રશિયા સાથે રૂપિયા અને દિરહામમાં ક્રૂડ ઓઈલની ખરીદીના કરારો કરી રહ્યું છે. ચીન પોતાના ચલણ ‘યુઆન’ને ગ્લોબલ ટ્રેડમાં પ્રોજેક્ટ કરી રહ્યું છે. રશિયા હવે તેનો મોટાભાગનો વેપાર ડોલર વિના જ કરે છે. આ બધી ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક વેપારમાં મલ્ટિ-પોલર (બહુ-ધ્રુવીય) વ્યવસ્થા તરફ પ્રયાણ શરૂ થઈ ચૂક્યું છે.

કડવી વાસ્તવિકતા: ડોલરનો કોઈ ત્વરિત વિકલ્પ નથી!

આ બધી ચર્ચાઓ છતાં, અર્થશાસ્ત્રનું એક કઠોર સત્ય એ છે કે ડોલરની દાદાગીરી આવતા થોડા વર્ષોમાં ખતમ થવાની નથી. કેમ? કારણ કે દુનિયા પાસે ડોલરનો કોઈ સક્ષમ વિકલ્પ નથી!

ચીનના યુઆનની મર્યાદા: ચીન એક સામ્યવાદી અને સરમુખત્યારશાહી દેશ છે. તેની સેન્ટ્રલ બેંક ક્યારે શું નિર્ણય લેશે તે કોઈ જાણતું નથી. દુનિયાના રોકાણકારોને ચીનની કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી પર ભરોસો નથી.

યુરોની લાચારી: યુરોપ પોતે જ આંતરિક આર્થિક સંકટો અને યુદ્ધોથી ઘેરાયેલું છે.

રૂપિયાની વૈશ્વિક મર્યાદા: ભારતનો ગ્લોબલ ટ્રેડમાં હિસ્સો હજુ એટલો મોટો નથી કે રૂપિયો ડોલરની જગ્યા લઈ શકે.

ભરોસાનું ફેક્ટર: આજે પણ દુનિયાની મધ્યસ્થ બેંકો પાસે રહેલા કુલ વિદેશી અનામત ભંડોળ (Foreign Exchange Reserves) માં ૫૮% થી વધુ હિસ્સો માત્ર અને માત્ર યુએસ ડોલરનો જ છે. ગ્લોબલ ડેટ (વૈશ્વિક દેવું) પણ ડોલરમાં જ નોંધાય છે.

આખરે, આપણે એ સ્વીકારવું રહ્યું કે ડોલરનું સામ્રાજ્ય રાતોરાત તૂટી પડવાનું નથી, પરંતુ તેની પકડ ધીમે-ધીમે ઢીલી પડી રહી છે. તે એક એવો લકવાગ્રસ્ત રાજા છે જે લાંબો સમય જીવશે, પણ તેની સત્તા પહેલા જેવી સાર્વભૌમ નહીં રહે. ભવિષ્ય કોઈ એક ચલણનું નથી, પણ પ્રાદેશિક ચલણોના સમૂહનું હશે.

અમેરિકાએ પોતાની નાણાકીય શક્તિને જિયો-પોલિટિકલ હથિયાર બનાવીને જે ભૂલ કરી છે, તેનું બિલ હવે તેણે ચૂકવવું જ પડશે. ડોલરનું આ સર્વાધિકારશાહી મોડેલ હવે અંત તરફ આગળ વધી રહ્યું છે અને તે જ વૈશ્વિક અર્થતંત્રની નવી અને મુક્ત પ્રભાત હશે!