‘બેસ્ટ બિફોર’ વટી ગયા પછી ફેંકી દેવાતો ખોરાક વાસ્તવમાં કચરો છે કે કોર્પોરેટ કાવતરું?

આખી દુનિયામાં દર વર્ષે અબજો ટન ખોરાક માત્ર એટલા માટે ફેંકી દેવાય છે કારણ કે પેકિંગ પર લખેલી એક તારીખ જતી રહી હોય છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ના અહેવાલો મુજબ, વૈશ્વિક સ્તરે ઉત્પાદિત થતા કુલ ખોરાકનો ત્રીજો ભાગ (આશરે ૧.૩ અબજ ટન) દર વર્ષે બગડી જાય છે અથવા ફેંકી દેવામાં આવે છે. આ એક એવો ગુનો છે જે આપણે ગરીબી અને ભૂખમરાના આ જમાનામાં રોજ કરીએ છીએ.

પણ સવાલ એ છે કે આ તારીખ નક્કી કોણ કરે છે? શું તારીખ બદલાતાની સાથે જ પેકેટની અંદર રહેલો ખોરાક રાતોરાત કેમિકલ લોચા કરીને ઝેર બની જાય છે? જવાબ છે: બિલકુલ નહીં. આમાં એ તો કાયદાકીય સાવચેતી રહેલી છે અને ખાસ તો કસ્ટમરની સાયકોલોજી સાથેની રમત છે.

ભાષાની માયાજાળ: ‘એક્સપાયરી’ કે ‘બેસ્ટ બિફોર’?

ગ્રાહક તરીકે આપણે પેકિંગ પર લખેલી દરેક તારીખને એક્સપાયરી ડેટ માની લઈએ છીએ. ખાદ્ય વિજ્ઞાનની ભાષામાં આ બંને શબ્દો વચ્ચે જમીન-આસમાનનો તફાવત છે:

યુઝ બાય / એક્સપાયરી ડેટ (Use By / Expiry Date): આ તારીખ ખાદ્ય-સુરક્ષા સાથે જોડાયેલી છે. આ મોટે ભાગે નોન-વે પ્રોડક્ટ્સ કે અત્યંત સંવેદનશીલ ડેરી પ્રોડક્ટ્સ પર જોવા મળે. આ તારીખ પછી બેક્ટેરિયા પેદા થવાનો ખતરો રહે છે, તેથી આ તારીખ પછી ખોરાક ન જ ખાવો જોઈએ.

બેસ્ટ બિફોર (Best Before / Best Quality Before): આ તારીખનો સુરક્ષા સાથે કોઈ સંબંધ નથી! આ માત્ર ગુણવત્તા (Quality) ની ગેરંટી છે. કંપની આ તારીખ દ્વારા એટલું જ કહેવા માંગે છે કે, “આ તારીખ સુધી અમારી પ્રોડક્ટનો સ્વાદ, સુગંધ અને ટેક્સ્ચર ૧૦૦% બેસ્ટ રહેશે.” આ તારીખ વટી ગયા પછી પણ ખોરાક ઝેરી નથી બનતો, માત્ર કદાચ તેનો સ્વાદ સહેજ ઓછો થઈ શકે અથવા બિસ્કિટ થોડા નરમ પડી શકે. તકલીફ એ છે કે પબ્લિક આ બંનેને એક જ સમજે છે.

આ પણ વાંચો: સંસદઃ ખાયા પિયા કુછ નહીં, ગિલાસ તોડા બારાહ આના… ન ચર્ચા થઈ… ન સમાધાન થયુ…

કોર્પોરેટ નફાખોરી: ‘ડેટ’ જેટલી ટૂંકી, વેચાણ એટલું મોટું!

કોઈપણ ફૂડ મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપની ક્યારેય એવું નહીં ઈચ્છે કે તમે એકવાર ખરીદેલી વસ્તુ મહિનાઓ સુધી વાપરો. કંપનીઓ સુરક્ષિત ગાળો (Margin of Safety) રાખવા માટે લેબોરેટરી ટેસ્ટ કરતાં પણ ઘણી વહેલી તારીખ પેકિંગ પર છાપી દે છે.

ધારો કે કોઈ અથાણું કે જામ કાયદેસર રીતે ૨ વર્ષ સુધી બગડવાના ન હોય, છતાં કંપની તેના પર ‘Best Before 6 Months’ લખશે. આનાથી બે ફાયદા થાય છે: પહેલો, જો કોઈ ગ્રાહક ખરાબ સ્ટોરેજને કારણે બીમાર પડે તો કંપની પર કાનૂની કેસ (Lawsuit) ન થઈ શકે. બીજો અને સૌથી મોટો આર્થિક ફાયદો એ કે, ગ્રાહક અડધી ભરેલી બોટલ પણ તારીખ જતાની સાથે જ ફેંકી દેશે અને બજારમાં જઈને રાતોરાત નવું પેકેટ ખરીદશે! આ નકરી મૂડીવાદી નફાખોરી છે, જ્યાં ગ્રાહકના ડરનો વેપાર કરીને ‘કન્ઝ્યુમરિઝમ’ (ગ્રાહકવાદ) ને જીવતો રાખવામાં આવે છે.

જમીની વાસ્તવિકતા અને યુરોપનો નવો કાયદો

વિશ્વના વિકસિત દેશો હવે આ બગાડની ભયાનકતા સમજી રહ્યા છે. યુકે (UK) અને યુરોપના કેટલાક દેશોમાં સુપરમાર્કેટ્સની ચેઈન્સે હવે દૂધ, શાકભાજી અને ફળો જેવા રોજિંદા ઉત્પાદનો પરથી ‘બેસ્ટ બિફોર’ ની તારીખો હટાવવાનું શરૂ કરી દીધું છે!

ત્યાંની સરકારો ગ્રાહકોને અપીલ કરી રહી છે કે તમે કોઈ કાગળ પર લખેલી તારીખના ગુલામ બનવાને બદલે તમારી પોતાની કુદરતી ઇન્દ્રિયોનો ઉપયોગ કરો—વસ્તુને આંખોથી જુઓ કે તેમાં ફૂગ લાગી છે? નાકથી સુંઘો કે તેમાંથી ખાટી કે ખરાબ વાસ આવે છે? જીભ પર મૂકીને ચાખો કે સ્વાદ બદલાયો છે? જો આ ત્રણેય ટેસ્ટમાં વસ્તુ પાસ થઈ જાય, તો પેકિંગ પર ગમે તે તારીખ લખી હોય, તે ખોરાક અમૃત સમાન જ છે.

વિજ્ઞાન અને વિવેકનો સમન્વય

આપણે એક એવા દેશમાં રહીએ છીએ જ્યાં કરોડો લોકોને આજે પણ બે ટંકનું પૂરતું ભોજન નસીબ નથી થતું. તેવા દેશમાં રહીને માત્ર એક કાલ્પનિક તારીખના ડરથી અન્નને કચરાપેટી હવાલે કરવું એ આર્થિક અને નૈતિક બંને દ્રષ્ટિએ આત્મઘાતી છે. કાયદાકીય તારીખો જરૂરી છે, પણ આપણો વિવેક તેનાથી વધુ જરૂરી છે.

આગામી વખતે જ્યારે તમે કોઈ પ્રોડક્ટની ‘બેસ્ટ બિફોર’ તારીખ વટી ગયેલી જુઓ, ત્યારે ગભરાઈને બોટલ ફેંકવાને બદલે તમારા દાદીમાની સીધી અને સાદી પદ્ધતિ વાપરજો—સુંઘો, જુઓ અને ચાખો! વિજ્ઞાન આપણને સાવચેત કરે છે, પણ કોર્પોરેટ ડર આપણને મૂર્ખ બનાવે છે. પસંદગી તમારી છે કે તમારે ડર રાખવો  છે કે સાચો વિવેક જાળવવો છે!