મુંબઈના ધબકારા માપતા સેટેલાઇટ ડેટા અને’અર્બન હાર્ટ-એટેક’ ની ઐતિહાસિક ચેતવણી!

આપણે કોઈ શહેરની પ્રગતિ કેવી રીતે માપીએ છીએ? તેની વસ્તી, તેનો જીડીપી, તેની બહુમાળી ઈમારતો અને તેનો વિસ્તાર જોઈને પ્રગતિનું આકલન થાય! અર્થશાસ્ત્રની ભાષામાં આ માપદંડો બરાબર છે, પણ મેડિકલ સાયન્સની ભાષામાં જોઈએ તો આ માત્ર શહેરની’ઊંચાઈ’ અને’વજન’ માપવા સમાન છે. કોઈ માણસનું વજન વધે, તેનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી થતો કે તે સ્વસ્થ છે; કદાચ તેના શરીરમાં કોઈ રોગ કે સોજો પણ વધી રહ્યો હોય! તાજેતરમાં વૈશ્વિક સંશોધકોએ હાઈ-ફ્રિક્વન્સી સેટેલાઇટ ઈમેજીસ (ઉપગ્રહની તસવીરો) નો ઉપયોગ કરીને મુંબઈ સહિત વિશ્વના ૬ મહાનગરોનું’ECG’ કાઢ્યું છે. આ ડેટા સાબિત કરે છે કે શહેર કોઈ નિર્જીવ કોંક્રિટનું જંગલ નથી, પણ શ્વાસ લેતો અને ધબકતો એક જીવંત દેહ છે. વસ્તી ગણતરી  આપણને શહેરનો માત્ર એક’ફોટોગ્રાફ’ આપે છે, જ્યારે આ નવો’અર્બન પલ્સ’  આપણને શહેરના સ્વાસ્થ્યનું સચોટ’નિદાન’ આપે છે.

અત્યાર સુધી આપણે એવું માનતા હતા કે શહેરોનો વિકાસ એક સળંગ અને સીધી રેખામાં થાય છે. પણ સેટેલાઇટ ડેટા દર્શાવે છે કે શહેરોનો વિકાસ માણસના હૃદયના ધબકારા જેવો હોય છે. તે ક્યારેક અચાનક દોડવા લાગે છે(Accelerate), ક્યારેક થાકીને અટકી જાય છે(Pause), ક્યારેક કોઈ આર્થિક કે કુદરતી ઝટકો સહન કરે છે(Shock), અને પછી ફરીથી બેઠું થાય છે*(Recover). દરેક શહેરની પોતાની એક અલગ નાડી (Pulse) હોય છે, પોતાનો એક અલગ લય હોય છે.

વિશ્વના મહાનગરોનું’ECG’ અને મુંબઈની નાડી

સંશોધકોએ મુંબઈ, દુબઈ, લાગોસ, મેક્સિકો સિટી, સિએટલ અને શેનઝેન—આ ૬ શહેરોની કામગીરીનું સેટેલાઇટથી મોનિટરિંગ કર્યું. વર્ષોના અંતરે નકશા સરખાવવાને બદલે, તેઓએ દરરોજ બનતી નવી ઈમારતો, તોડી પડાતા સ્ટ્રક્ચર્સ અને ખુલ્લી જમીનો પર થતા અતિક્રમણનું સતત સ્કેનિંગ કર્યું.

પરિણામો ચોંકાવનારા હતા. ચીનના’શેનઝેન’નો ગ્રોથ કોઈ શક્તિશાળી અને શિસ્તબદ્ધ એથ્લેટ જેવો હતો.’દુબઈ’ ના ધબકારામાં મેગા-પ્રોજેક્ટ્સના કારણે અચાનક મોટા ઉછાળા(Spikes) જોવા મળ્યા. નાઇજીરિયાનું’લાગોસ’ કોઈ દિશા વિના ટુકડાઓમાં ફાટતું જોવા મળ્યું. જ્યારે આપણું’મુંબઈ’ અને મેક્સિકો સિટી કોરોના મહામારીના ભયાનક સમયમાં પણ બાંધકામ અને ભૌતિક માળખાની દ્રષ્ટિએ અન્ય શહેરો કરતા વધુ સ્થિર અને મજબૂત જોવા મળ્યા. મુંબઈની આ રોગપ્રતિકારક શક્તિ અદભુત છે!

શહેરની એનાટોમી: રસ્તાઓથી લઈને ગટરો સુધીનું જીવવિજ્ઞાન

આ વિષયનો સાચો અર્ક સેટેલાઇટની ટેકનોલોજીમાં નથી, પણ તેના તત્વજ્ઞાનમાં છે. જો શહેર એક જીવંત શરીર છે, તો તેની એનાટોમી (શરીરરચના) કેવી રીતે કામ કરે છે?

ચાલો તેને મેડિકલ સાયન્સની નજરે જોઈએ:

ક.  રસ્તાઓ અને ટ્રાફિક(Circulation): શહેરના રસ્તાઓ એ શરીરની રક્તવાહિનીઓ છે. તેમાં દોડતા વાહનો એ લોહીનું પરિભ્રમણ છે. જ્યારે ટ્રાફિક જામ થાય છે, ત્યારે સમજવું કે નસોમાં બ્લોકેજ (કોલેસ્ટ્રોલ) થઈ ગયું છે.

ખ. ગટર વ્યવસ્થા(Metabolism): શહેરની સુએજ અને કચરાના નિકાલની સિસ્ટમ એ શહેરનું પાચનતંત્ર છે. જો કચરો જમા થવા લાગે, તો શહેરના શરીરમાં ઝેર  ફેલાવા લાગે છે.

 ગ. નવું બાંધકામ(Growth): નવી ઈમારતો અને બ્રિજ બનવા એ શરીરના નવા કોષોનો વિકાસ છે.

ઘ.  ખંડેર ઈમારતો(Tissue Decay): બંધ પડેલી મિલો કે વર્ષોથી અવાવરુ પડેલી ઈમારતો એ શરીરના’ડેડ ટિશ્યૂ’ (સડતા કોષો) છે, જેને સમયસર સાફ ન કરાય તો તે વિસ્તારમાં ક્રાઈમ અને ગંદકીનો ગેંગરીન(Gangrene) ફેલાય છે.

ચ. માઈગ્રેશન(Energy Movement): ગામડાંઓમાંથી શહેરમાં રોજગારી માટે આવતા લાખો લોકો એ બીજું કંઈ નહીં, પણ શહેરને જીવંત રાખતી ઊર્જાનો સંચાર છે.

વિકાસનો ભ્રમ: માત્ર’મેદસ્વી’ બનતું શહેર!

સૌથી મોટો ભ્રમ એ છે કે આપણે કોંક્રિટના જંગલો વધે તેને જ વિકાસ માની લઈએ છીએ. એક માણસ વધુ પડતું જંક-ફૂડ ખાઈને પોતાનું વજન વધારી શકે છે, અને કપડાંમાં તે કદાવર પણ દેખાઈ શકે છે, પણ અંદરથી તે ડાયાબિટીસ અને હાઈ બ્લડ-પ્રેશરથી પીડાતો હોય છે.

આપણા શહેરોની હાલત પણ આવી જ છે. એક શહેર નવી આલિશાન ઈમારતો અને ફ્લાયઓવર બનાવી શકે છે, પણ તે જ સમયે તે પોતાની રોજગારીની તકો, સસ્તા મકાનો(Affordability), પડોશીઓ વચ્ચેનો ભાઈચારો અને નાગરિકોનો વ્યવસ્થા પરનો ભરોસો ગુમાવી રહ્યું હોય છે. ગગનચુંબી ઈમારતો એ શહેરની’મેદસ્વીતા’ હોઈ શકે છે, તેની તંદુરસ્તી નહીં.

તો શું આયોજકો’અર્બન હાર્ટ-એટેક’ ને રોકી શકશે?

આ સમગ્ર એનાલિસિસ પછી એક સૌથી અઘરો અને મહત્વનો સવાલ ઊભો થાય છે: શું આપણા અર્બન પ્લાનર્સ અને મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન આ ધબકારા સાંભળીને શહેરમાં આવનારા’અર્બન હાર્ટ-એટેક’ ને પહેલાંથી પકડી શકશે?

જ્યારે કોઈ શહેરમાં પાણી ભરાવવાની ઘટનાઓ વધવા માંડે, જ્યારે મધ્યમ વર્ગ માટે ઘર ખરીદવું અશક્ય બની જાય, અને જ્યારે હવામાં પ્રદૂષણનું સ્તર લાલ નિશાન વટાવી જાય, ત્યારે તે એ વાતનું સિગ્નલ છે કે શહેરના શરીરને’માઇનોર એટેક’ આવી ચૂક્યા છે અને તે લાઈફ-સપોર્ટ સિસ્ટમ પર છે.

આવનારા દાયકાઓમાં મહાનગરોનું સંચાલન એ માત્ર સિવિલ એન્જિનિયરિંગ કે અર્થશાસ્ત્રનો વિષય નહીં રહે; તે એક પ્રકારની’અર્બન મેડિસિન’  બની જશે. જો આપણે ઈચ્છીએ છીએ કે આપણા શહેરો માત્ર ઈંટોના શબઘર ન બની રહે, તો આપણે શહેરના ધબકારા સાંભળતા શીખવું પડશે. બજાર પાછું ફર્યું છે, પણ આ વખતે વેપારી નહીં, બલ્કે સેટેલાઇટ આપણને કહી રહ્યો છે કે તમારું શહેર અંદરથી જીવે છે કે માત્ર જીવવાનો દેખાવ કરી રહ્યું છે. શહેર એક જીવ છે, અને કોઈપણ જીવને માત્ર વિસ્તરવાની નહીં, પણ શ્વાસ લેવાની સ્પેસ જોઈએ છે!

અર્બન સાયકોલોજી અને સિટી-સ્કેન

અર્બન હીટ આઈલેન્ડ એટલે’શહેરનો તાવ’: જેમ શરીરમાં ઇન્ફેક્શન થાય ત્યારે તાવ આવે છે અને તાપમાન વધે છે, બરાબર તેમ જ જ્યારે શહેરમાં વૃક્ષો કપાય છે અને કોંક્રિટ વધે છે, ત્યારે શહેરનું તાપમાન આસપાસના વિસ્તારો કરતા ૩ થી ૪ ડિગ્રી વધી જાય છે. આને વિજ્ઞાનની ભાષામાં’અર્બન હીટ આઈલેન્ડ’  કહેવાય છે. આ બીજું કંઈ નહીં, પણ શહેરને આવેલો તાવ છે!

સ્માર્ટ સિટી સેન્સર્સ (નર્વસ સિસ્ટમ): લંડન અને સિંગાપોર જેવા શહેરોમાં હજારો સેન્સર્સ લગાવવામાં આવ્યા છે જે ટ્રાફિક, હવાની ગુણવત્તા અને કચરાના ડબ્બા કેટલા ભરાયા છે તેનો રિયલ-ટાઈમ ડેટા આપે છે. આ આધુનિક સેન્સર્સ એ શહેરની’નર્વસ સિસ્ટમ’ (ચેતાતંત્ર) તરીકે કામ કરે છે, જે મગજ (કંટ્રોલ રૂમ) ને તાત્કાલિક પીડાનો અહેસાસ કરાવે છે.

બ્રોકન વિન્ડો થિયરી: ક્રિમિનોલોજીનો આ પ્રખ્યાત સિદ્ધાંત કહે છે કે જો કોઈ મકાનની એક કાચની બારી તૂટેલી હોય અને તેને લાંબા સમય સુધી રિપેર ન કરવામાં આવે, તો આસપાસના લોકો ત્યાં વધુ પથ્થરો મારીને બીજી બારીઓ પણ તોડી નાખશે (કારણ કે તેમને લાગશે કે કોઈને પરવા નથી). આ’ડેડ ટિશ્યૂ’ ની સાયકોલોજી છે, જે સાબિત કરે છે કે નાનો અમથો સડો આખા વિસ્તારને ગુનાઇત બનાવી નાખશે.