મિસાઈલો શાંત થઈ, પણ આ યુદ્ધમાં અસલી બાજી કોણ જીત્યું?
યુદ્ધવિરામના ખબર આવતા અત્યારે દુનિયાએ રાહતનો શ્વાસ લીધો છે. શેરબજાર ઊંચકાયું છે. યુદ્ધ સમાપ્તિ પછી તરત જ ‘સરવૈયું’ કાઢવામાં આવે છે. જે દેશો આ યુદ્ધમાં સીધા લડ્યા જ નહોતા, તેઓ માલામાલ થઈ રહ્યા છે અને જેઓ લડ્યા તેઓ માત્ર ખોખલા થઈ રહ્યા છે!
કોઈ પણ યુદ્ધ જ્યારે પૂરા થવાના આરે હોય, ત્યારે શાંતિ કરારો અને ટેબલ-ટોક (ડિપ્લોમસી) શરૂ થઈ જાય છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના આ લાંબા, થકવી નાખનારા અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રને બાનમાં લેનારા ટકરાવનો હવે ધીમે ધીમે અંત આવી રહ્યો છે. બંને પક્ષોને સમજાઈ ગયું છે કે સંપૂર્ણ યુદ્ધ (Full-scale war) કોઈને પોસાય તેમ નથી. અમેરિકામાં ચૂંટણીનું પ્રેશર છે અને ઈરાનમાં આંતરિક આર્થિક બરબાદી ચરમસીમાએ છે.
પરંતુ, આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં ‘શાંતિ’ એ માત્ર એક બ્રેક છે, નવો વેપાર શરૂ કરવા માટેનો! આ યુદ્ધ પૂરું થતાંની સાથે જ ગ્લોબલ ઓર્ડરમાં કેટલાક મોટા વિજેતાઓ અને કેટલાક ભયાનક લૂઝર્સ ઉભરીને સામે આવ્યા છે. પડદા પાછળ ખેલાયેલી આ ‘કોન્ફ્લિક્ટ ઇકોનોમી’ નું વાસ્તવિક પોસ્ટમોર્ટમ આપણા માટે સમજવું અત્યંત જરૂરી છે.
૧. ‘સાઈલન્ટ વિનર’: બેઇજિંગનો માસ્ટરસ્ટ્રોક અને સસ્તું ઓઇલ
આખા યુદ્ધ દરમિયાન જો કોઈએ સૌથી વધુ શાંતિ રાખી હોય અને સૌથી વધુ આર્થિક ફાયદો ઉઠાવ્યો હોય, તો તે ચીન છે. જ્યારે અમેરિકાએ ઈરાન પર આકરા પ્રતિબંધો લાદીને દુનિયાને ઈરાનનું તેલ ખરીદતા અટકાવી દીધી, ત્યારે ઈરાન પાસે પોતાનું ક્રૂડ ઓઈલ વેચવા માટે માત્ર એક જ ગ્રાહક બચ્યો — ચીન. યુદ્ધના આ આખા સમયગાળા દરમિયાન ચીને ઈરાન પાસેથી માર્કેટ રેટ કરતા ૨૦ થી ૩૦ ટકા ‘ડિસ્કાઉન્ટેડ’ ભાવે કરોડો બેરલ તેલ ખરીદીને પોતાની ઇકોનોમીને બૂસ્ટ આપી દીધું.
હવે જ્યારે યુદ્ધ પૂરું થઈ રહ્યું છે, ત્યારે પણ ચીન જ સૌથી મોટો વિજેતા છે. કેમ? કારણ કે યુદ્ધથી બરબાદ થયેલા ઈરાન અને આસપાસના વિસ્તારોમાં હવે ‘પોસ્ટ-વોર રિકન્સ્ટ્રક્શન’ (પુનર્નિર્માણ) ની જરૂર પડશે. આ માટે અબજો ડોલરના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ ચીનની કંપનીઓને જ મળવાના છે. અમેરિકાએ મિસાઈલો પાછળ અબજો ખર્ચ્યા, જ્યારે ચીને શાંતિથી ઊભા રહીને આખું મિડલ-ઇસ્ટ આર્થિક રીતે પોતાના ખિસ્સામાં કરી લીધું.
૨. અમેરિકાની ‘વેપન લોબી’: યુદ્ધ પૂરું થયું, પણ કોન્ટ્રાક્ટ હવે શરૂ થશે!
સામાન્ય માણસને લાગે કે યુદ્ધ પૂરું થાય એટલે હથિયાર બનાવતી કંપનીઓ (Military-Industrial Complex) ને નુકસાન જાય, પણ વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી છે. આ પ્રોક્સી-વોરમાં અને લાલ સમુદ્રના ઓપરેશન્સમાં અમેરિકા, ઇઝરાયેલ અને યુરોપિયન દેશોએ પોતાની મિસાઈલો, ડ્રોન અને ઇન્ટરસેપ્ટર્સનો જંગી સ્ટોક ખાલી કરી નાખ્યો છે. ૮૦ હજાર રૂપિયાના હૂથી ડ્રોનને તોડી પાડવા માટે ૧૬ કરોડની મિસાઈલો વપરાઈ છે. હવે જ્યારે યુદ્ધ પૂરું થયું છે, ત્યારે આ તમામ દેશોના શસ્ત્રાગાર (Arsenals) ખાલીખમ છે.
આવનારા ૫ થી ૧૦ વર્ષ સુધી લોકહીડ માર્ટિન અને રેથિયોન જેવી અમેરિકન કંપનીઓને આ ખાલી થયેલા શસ્ત્રાગારો ફરીથી ભરવા માટે (Replenishment) અબજો ડોલરના કોન્ટ્રાક્ટ્સ મળવાના શરૂ થઈ ગયા છે. યુદ્ધની શરૂઆતમાં તેમણે હથિયાર વેચ્યા, અને હવે શાંતિ કાળમાં રિઝર્વ ઊભું કરવાના નામે તેઓ નફો કમાશે. આ લોબી માટે યુદ્ધનો અંત એ માત્ર નવી ઓર્ડર-બુક ખોલવાનો અવસર છે.
૩. સૌથી મોટો ‘લૂઝર’: ગ્લોબલ સપ્લાય ચેઈન અને યુરોપ
આ લડાઈનો સૌથી મોટો માર જો કોઈએ સહન કર્યો હોય, તો તે યુરોપ અને વૈશ્વિક શિપિંગ ઈન્ડસ્ટ્રી છે. લાલ સમુદ્ર અને સુએઝ કેનાલ મારફતે થતો દુનિયાનો ૩૦% વેપાર આ યુદ્ધને કારણે ખોરવાઈ ગયો. શિપિંગ કંપનીઓએ આફ્રિકા ફરીને લાંબો રૂટ લેવો પડ્યો, જેના કારણે કન્ટેનરના ભાડા (Freight rates) ૩૦૦% થી ૪૦૦% વધી ગયા. ભલે હવે યુદ્ધ પૂરું થઈ રહ્યું છે, પણ શિપિંગ કંપનીઓ રાતોરાત પોતાના ભાડા ઘટાડવાની નથી. તેમણે આ ‘રિસ્ક’ ના નામે જે ભાવ વધાર્યા છે, તે લાંબો સમય સુધી જાળવી રાખશે. આના કારણે યુરોપ અને વિકાસશીલ દેશોમાં જે ફુગાવો (Inflation) અને મોંઘવારી ઘૂસી ગઈ છે, તેને બહાર કાઢવામાં વર્ષો નીકળી જશે. લડ્યા અમેરિકા અને ઈરાન, પણ કરિયાણું આખી દુનિયાનું મોંઘુ થઈ ગયું!
૪. ભારતનું સરવૈયું: નુકસાનમાંથી રિકવર થવાનો સમય
નવી દિલ્હી માટે આ યુદ્ધનો અંત એક બહુ મોટા આશીર્વાદ સમાન છે, કારણ કે આ ટકરાવમાં ભારત એક એવી દોરડા પરની ચાલ ચાલી રહ્યું હતું જ્યાં સહેજ પણ ભૂલ ભારે પડી શકે તેમ હતી. એક ‘લૂઝર’ તરીકે ભારતે મોંઘા ફ્રેઈટ ચાર્જીસ અને સપ્લાય ચેઈન ખોરવાતા એક્સપોર્ટમાં મોટો ફટકો સહન કર્યો છે. ઈરાનમાં આવેલા અને ભારત માટે વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્ત્વના ‘ચાબહાર પોર્ટ’નું કામકાજ અને ડેવલપમેન્ટ આ યુદ્ધના ટેન્શન અને અમેરિકન સેન્ક્શન્સના ડરને કારણે ધીમું પડી ગયું હતું.
હવે જ્યારે વાદળો વિખેરાઈ રહ્યા છે, ત્યારે ભારત પાસે એક મોટી તક છે. યુદ્ધ પૂરું થતાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ ધીમે ધીમે સ્થિર થશે, જે ભારત જેવા ઓઈલ-ઈમ્પોર્ટિંગ (આયાત કરતા) દેશના અર્થતંત્ર માટે અમૃત સમાન છે. આ ઉપરાંત, ઈરાન સાથે અટકેલા ચાબહાર પોર્ટ અને સેન્ટ્રલ એશિયાના ટ્રેડ-રૂટના પ્રોજેક્ટ્સને હવે ભારત આક્રમક રીતે આગળ વધારી શકશે.
‘નવા યુદ્ધ’ ની તૈયારી માટેની શાંતિ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના આ સંઘર્ષનો અંત એ હૃદય પરિવર્તનનું પરિણામ નથી, પણ આર્થિક અને લશ્કરી થાક (Exhaustion) નું પરિણામ છે. આજે ભલે કાગળ પર શાંતિ થઈ જાય, પણ આ યુદ્ધે દુનિયાને બતાવી દીધું છે કે ૨૧મી સદીના યુદ્ધો સરહદો પર નહીં, પણ સપ્લાય ચેઈન, ટ્રેડ રૂટ્સ અને આર્થિક પ્રતિબંધો દ્વારા લડાય છે. અમેરિકાએ ભલે ઈરાનને દબાવી રાખવાનો દાવો કર્યો હોય, પણ વાસ્તવમાં તેણે ચીન અને રશિયાની ધરી (Axis) ને વધુ મજબૂત કરી દીધી છે. આ શાંતિ કાયમી નથી, આ માત્ર પોતપોતાના અર્થતંત્રને રિચાર્જ કરવા અને ભવિષ્યના નવા અને વધુ હાઈ-ટેક ટકરાવ માટેની તૈયારી કરવાનો એક બ્રેક જ છે!
યુદ્ધના અંત પછીનું નવું ‘જિયો-ઇકોનોમિક’ સમીકરણ
> ‘યુદ્ધ એ જ વેપાર’ ની નીતિ: યુદ્ધ પૂરું થવું એ હથિયાર લોબી માટે નુકસાન નહીં, પણ ખાલી થયેલા ગોડાઉનો (શસ્ત્રાગાર) ફરી ભરવાના અબજો ડોલરના નવા કોન્ટ્રાક્ટ્સની સત્તાવાર શરૂઆત છે.
> ચીનની ‘સાયલન્ટ મોનોપોલી’: અમેરિકાએ માત્ર બારૂદ બાળ્યો, જ્યારે ચીને શાંતિથી સસ્તું તેલ ખરીદ્યું અને હવે યુદ્ધગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં ‘પુનર્નિર્માણ’ ના નામે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ પર પૂરો કબજો જમાવશે.
> ભારત માટે રિકવરીનો રસ્તો: ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ સ્થિર થવાથી ભારતના અર્થતંત્રને સૌથી મોટી રાહત મળશે. સાથે જ, સંભવિત રીતે પ્રતિબંધો હળવા થતાં ‘ચાબહાર પોર્ટ’ દ્વારા સેન્ટ્રલ એશિયાના વેપારના દરવાજા વધુ ઝડપથી ખુલશે.
> ફુગાવાનો ‘લોંગ-કોવિડ’: મિસાઈલો ભલે શાંત થઈ ગઈ, પણ શિપિંગ કંપનીઓએ ‘રિસ્ક’ ના નામે વધારેલા જંગી ફ્રેઈટ ચાર્જીસ રાતોરાત નીચે નહીં આવે. ગ્લોબલ સપ્લાય ચેઈનમાં ઘૂસી ગયેલી આ મોંઘવારીની અસર લાંબા સમય સુધી સામાન્ય માણસને દઝાડતી રહેશે.
