વખતની સાથે તાલ મિલાવવો એ દરેક વ્યવસ્થા માટે અનિવાર્ય બની ગયું છે, અને જ્યારે વાત દેશની અર્થવ્યવસ્થા અને બેંકિંગ સિસ્ટમની હોય, ત્યારે કાયદાકીય માળખાનું આધુનિક થવું સમયની સૌથી મોટી માંગ છે. આજનો યુગ પેપરલેસ અને ડિજિટલ તરફ આગળ વધી રહ્યો છે ત્યારે, બ્રિટિશ કાળથી ચાલી આવતી જૂની વ્યવસ્થાઓને અલવિદા કહીને કેન્દ્ર સરકારે એક મોટું અને દૂરગામી પગલું ભર્યું છે. ડિજિટલ અને ક્લાઉડ બેંકિંગના આ યુગમાં હવે ન્યાયિક પ્રક્રિયાને પણ વેગ આપવા માટે એક નવો અધ્યાય શરૂ થવા જઈ રહ્યો છે, જે આવનારા સમયમાં વેપાર-ઉદ્યોગ અને નાણાકીય લેણદેણના ચિત્રને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખશે.
135 વર્ષ જૂના કાયદાને અલવિદા અને નવા કાયદાનો અમલ
કેન્દ્ર સરકારે બેંકિંગ વ્યવસ્થામાં ટેક્નોલોજીના અત્યંત વ્યાપક ઉપયોગને ધ્યાનમાં રાખીને એક ಐತಿహాસિક નિર્ણય લીધો છે. નાણા મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલા નોટિફિકેશન મુજબ, આગામી 1 ઓક્ટોબર, 2026થી ‘Bankers’ Books Evidence Act, 2026’ દેશભરમાં અમલમાં આવી જશે. આ નવો કાયદો બ્રિટિશ કાળના 135 વર્ષ જૂના એટલે કે 1891ના ‘Bankers’ Books Evidence Act’નું સ્થાન લેશે. મહત્વપૂર્ણ છે કે આ નવા કાયદાને ગત 13 ઓગસ્ટે જ રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળી ગઈ હતી, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બદલાતી આર્થિક જરૂરિયાતો સાથે કાયદાને સુસંગત બનાવવાનો છે.
ડિજિટલ, ક્લાઉડ અને બેકઅપ રેકોર્ડ્સને મળશે કાનૂની માન્યતા
નવા કાયદાની સૌથી મોટી અને વ્યાપક જોગવાઈ એ છે કે તેમાં બેંકિંગ રેકોર્ડ્સની વ્યાખ્યાને અત્યંત વિસ્તૃત કરવામાં આવી છે. હવે માત્ર ફિઝિકલ ફાઇલો જ નહીં, પરંતુ ઇલેક્ટ્રોનિક, ડિજિટલ, વર્ચ્યુઅલ અને ક્લાઉડ આધારિત રેકોર્ડ્સને પણ અધિકૃત ‘bankers’ books’ તરીકે સ્વીકારવામાં આવશે. આ સાથે જ ડેટાના બેકઅપ અને ડિઝાસ્ટર રિકવરી સાઇટ પર સુરક્ષિત રાખવામાં આવેલા રેકોર્ડ્સને પણ કાનૂની માળખા હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યા છે, જેથી ટેક્નોલોજીના માધ્યમે થતી બેંકિંગ પ્રક્રિયાઓ વધુ સુરક્ષિત અને પારદર્શક બને.
આ પણ વાંચો: ચૂંટણી આવતા જ TMC છોડીને આવેલા સાંસદોને ભાજપે સાઇડલાઇન કર્યા
ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવા માટે વિશેષ પ્રમાણપત્રની વ્યવસ્થા
કાયદાકીય પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે નવા કાયદામાં ફિઝિકલ અને ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ્સ માટે અલગ-અલગ પ્રમાણપત્રોની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. ‘First Schedule’ હેઠળ ફિઝિકલ રેકોર્ડ અને ‘Second Schedule’ હેઠળ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ માટે પ્રમાણપત્ર મેળવી શકાશે. આ પ્રમાણપત્રોને મેન્યુઅલ ઉપરાંત ‘Information Technology Act, 2000’ હેઠળ માન્ય ડિજિટલ કે ઇલેક્ટ્રોનિક હસ્તાક્ષરથી પણ પ્રમાણિત કરી શકાશે. ખાસ વાત એ છે કે માત્ર એટલા માટે કે કોઈ બેંકિંગ રેકોર્ડ ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં છે, તેની પુરાવા તરીકેની સ્વીકાર્યતા કોર્ટમાં નકારી શકાશે નહીં.
બેંક અધિકારીઓને કોર્ટમાં બોલાવવાની પ્રક્રિયામાં રાહત
ઘણીવાર અદાલતી કાર્યવાહીમાં બેંક પક્ષકાર ન હોવા છતાં તેના અધિકારીઓને સાક્ષી કે દસ્તાવેજો માટે વારંવાર કોર્ટમાં બોલાવવામાં આવતા હોય છે, જેનાથી સમય અને સંસાધનોનો બગાડ થતો હતો. આ નવા કાયદામાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે જો બેંક કાર્યવાહીનો પક્ષકાર ન હોય, તો તેના અધિકારીઓને સમન્સ પાઠવવા માટે કોર્ટે લેખિતમાં ‘special cause’ (ખાસ કારણ) નોંધવું પડશે. કાયદામાં પહેલીવાર ‘special cause’ નો સ્પષ્ટ અર્થ પણ સમજાવવામાં આવ્યો છે, જેનાથી બેંક અધિકારીઓની અનાવશ્યક દોડધામ ઘટશે.
અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓને પણ આવરી લેવાની સરકાર પાસે સત્તા
આ કાયદાની વ્યાપકતાને જોતા કેન્દ્ર સરકારને ભવિષ્યની જરૂરિયાતો મુજબ વિશેષ સત્તાઓ પણ આપવામાં આવી છે. સરકાર નોટિફિકેશન દ્વારા નાણાકીય ક્ષેત્રની અન્ય ચોક્કસ સંસ્થાઓ અથવા સંસ્થાઓના વર્ગો સુધી પણ આ કાયદાની જોગવાઈઓનો વ્યાપ વધારી શકશે. નાણા મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, આ તમામ સુધારાઓ પાછળનો મુખ્ય હેતુ દેશમાં ‘Ease of Doing Business’ (વેપાર કરવાની સરળતા) ને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને બેંકિંગ વ્યવસ્થાને વધુ આધુનિક તથા કાર્યક્ષમ બનાવવાનો છે.
આ બદલાવ માત્ર એક કાયદાકીય સુધારો નથી, પરંતુ ભારતની નાણાકીય અને ન્યાયિક વ્યવસ્થાને ડિજિટલ યુગના પડકારો સામે સક્ષમ બનાવવાની દિશામાં એક મોટું પગલું છે. જ્યારે બેંકિંગ ક્ષેત્ર મોટાપાયે ડિજિટલાઇઝેશન અપનાવી રહ્યું છે, ત્યારે કોર્ટમાં પણ ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવાઓની સત્તાવાર માન્યતા મળવાથી ન્યાય પ્રક્રિયા ઝડપી બનશે. આનાથી માત્ર બેંકિંગ સેક્ટરની કાર્યક્ષમતામાં વધારો થશે નહીં, પરંતુ ગ્રાહકો અને સંસ્થાઓનો ડિજિટલ માધ્યમો પરનો વિશ્વાસ પણ વધુ મજબૂત થશે.
