ભારતના 9 રાજ્યોમાં વીજળીની ભારે અછત: સપ્ટેમ્બરમાં ઘટ 56 કરોડ યુનિટે પહોંચતા કેન્દ્ર પાસે તાકીદે મદદની માંગ
દેશમાં ઈંધણના ભાવ અને પ્રાપ્યતાના ચડાવ-ઉતાર બાદ હવે વર્ષના અંતિમ ત્રિમાસિક ગાળામાં ભારતના ઉર્જા ક્ષેત્ર સામે ગંભીર વીજ સંકટ તોળાઈ રહ્યું છે. કોલસા આધારિત ઉત્પાદનમાં વધારો કરવા છતાં વીજ વપરાશની વધતી માંગ સામે સપ્લાય ખૂટી પડતાં દેશના 9 મોટા રાજ્યોમાં વીજળીની તીવ્ર તંગી સર્જાઈ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમાચાર સંસ્થા રૉયટર્સના તાજા અહેવાલ મુજબ, સપ્ટેમ્બર 2026માં વીજળીની ઘટ રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગઈ છે. ખાસ કરીને દિવસ દરમિયાન સૌર ઊર્જા ટેકો આપતી હોવા છતાં, સૂર્યાસ્ત પછી અને મોડી રાત્રે અંધારપટનો વાસ્તવિક ખતરો પેદા થતાં ગુજરાત અને રાજસ્થાન સહિતના રાજ્યોએ કેન્દ્ર સરકાર સમક્ષ તાકીદે વધારાનો વીજ પુરવઠો ફાળવવા ધા નાખી છે.
સપ્ટેમ્બર 2026માં વીજ અછત 3 વર્ષની ટોચે: 56 કરોડ યુનિટની ઘટ
રૉયટર્સના ડેટા એનાલિસિસ અનુસાર, સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન સમગ્ર દેશમાં વીજળીની કુલ ખાધ વધીને 56 કરોડ યુનિટ એટલે કે 560 મિલિયન kWh પર પહોંચી ગઈ છે. આ આંકડો ઓગસ્ટ 2023 પછીનો સૌથી મોટો પાવર શોર્ટફોલ માનવામાં આવે છે. માંગ અને પુરવઠા વચ્ચે પડેલા આ જંગી અંતરને પગલે રાજ્યોની સ્થાનિક ગ્રીડ પર અસામાન્ય દબાણ ઊભું થયું છે.
દેશના 9 રાજ્યોમાં સંકટ: રાત્રિના સમયે ગ્રીડ પર મહત્તમ ભારણ
દેશના ઔદ્યોગિક અને ખેતીપ્રધાન એવા 9 અગ્રણી રાજ્યોમાં વીજળીની અછત સૌથી વધુ ઘેરી બની છે:
પશ્ચિમ ભારત: ગુજરાત, રાજસ્થાન અને મહારાષ્ટ્ર
દક્ષિણ ભારત: તમિલનાડુ અને આંધ્રપ્રદેશ
ઉત્તર અને મધ્ય ભારત: ઉત્તર પ્રદેશ, છત્તીસગઢ અને રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હી
પૂર્વ ભારત: પશ્ચિમ બંગાળ
દિવસના સમયે ઉપલબ્ધ સોલાર પાવરને કારણે પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં રહે છે, પરંતુ મોડી રાત્રે ગ્રીડમાં સૌર ઊર્જા શૂન્ય થઈ જતાં અને સ્થાનિક સ્તરે માંગ સતત ઊંચી રહેતાં પાવર કટનો સીધો ભય ઊભો થાય છે.
ભારતમાં વીજ સંકટ વકરવા પાછળના 3 મુખ્ય કારણો
નબળો વરસાદ અને હાઇડ્રો પાવરનો ઘટાડો: મોનસૂન દરમિયાન કેટલાક વિસ્તારોમાં અનિયમિત કે ઓછા વરસાદને કારણે જળાશયોમાંથી મળતા હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે.
કોલસા આધારિત પ્લાન્ટ્સમાં ઈંધણની અછત: સપ્ટેમ્બર માસમાં કોલસાથી વીજ ઉત્પાદનમાં 13.3% નો વધારો જરૂર નોંધાયો હતો, પરંતુ ગ્રીડ ઈન્ડિયાના સત્તાવાર ડેટા મુજબ દેશના આશરે 47% થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સમાં ઈંધણનો સંગ્રહ નિર્ધારિત ક્વોટાના 25% (ચોથા ભાગ) કરતાં પણ ઓછો થઈ ગયો છે. મેન્ટેનન્સ અને કોલસાની અછતે સંકટ વધુ ઘેરું બનાવ્યું છે.
ગરમ વાતાવરણ અને સિંચાઈનો વપરાશ: ઋતુચક્રમાં બદલાવ અને અસામાન્ય ઊંચા તાપમાનને લીધે ઘરો તેમજ વ્યવસાયિક સંકુલોમાં એસી અને કૂલરનો વપરાશ અવિરત ચાલુ રહ્યો છે. બીજી તરફ વરસાદની ખેંચને પગલે ખેતીમાં પાક બચાવવા માટે સિંચાઈના પંપો ચલાવવા વીજળીની માંગમાં વિક્રમી ઉછાળો આવ્યો છે.
વીજ અછત અને પાવર ક્ષેત્રના મુખ્ય આંકડા
| વિગત / પરિબળ | આંકડાકીય વિગત (ઇંગ્લિશમાં) | વર્તમાન સ્થિતિ / અસર |
| સપ્ટેમ્બર 2026ની વીજ ખાધ | 560 Million kWh (56 કરોડ યુનિટ) | ઓગસ્ટ 2023 પછીનું સૌથી મોટું વીજ સંકટ |
| અસરગ્રસ્ત રાજ્યોની સંખ્યા | 9 રાજ્યો | ગુજરાત, રાજસ્થાન, મહારાષ્ટ્ર, દિલ્હી સહિત |
| કોલસાથી ઉત્પાદનમાં વધારો | 13.3% | માંગ વધતાં વધારો પણ અપૂરતો સાબિત થયો |
| ક્રિટિકલ સ્ટોક ધરાવતા કોલસા પ્લાન્ટ્સ | આશરે 47% પાવર પ્લાન્ટ્સ | નિયત ક્ષમતાના ચોથા ભાગ કરતાં પણ ઓછો કોલસો |
| મુખ્ય જોખમી સમયગાળો | મોડી સાંજ અને રાત્રિનો સમય | સૌર ઊર્જા ઉપલબ્ધ ન હોવાથી ગ્રીડ પર ભારે દબાણ |
સરકારના બચાવ પગલાં અને ગ્રાહકો પર સંભવિત અસર
વીજળીની અછત ટાળવા માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો હરકતમાં આવી છે. કેન્દ્રીય પુલમાંથી રાજ્યોને વધારાનો વીજ જથ્થો આપવા સાથે ડોમેસ્ટિક કોલસાનું ખોદકામ અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન તેજ બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. ભવિષ્યમાં આવા સંકટને ટાળવા સૌર ઊર્જા આધારિત બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ (BESS) પર ઝડપથી કામગીરી વધારવાની હિમાયત થઈ રહી છે. જોકે, ટૂંકા ગાળામાં માંગ-પુરવઠાનું અંતર ન પુરાય તો રાજ્યોમાં રોટેશનલ વીજકાપ લાદવો પડી શકે છે, તેમજ સ્પોટ માર્કેટમાંથી મોંઘા ભાવે વીજળી ખરીદવાથી ડિસ્કોમ્સ પર બોજ વધતાં આખરે ગ્રાહકો પર વીજ દર વધારાનો ભાર આવી શકે છે.
ભારત ગ્રીન એનર્જી ક્ષમતા ઝડપથી વધારી રહ્યું હોવા છતાં, બેટરી સ્ટોરેજની મર્યાદા અને થર્મલ પાવર પરની નિર્ભરતાને કારણે રાત્રિના સમયે સર્જાતી આ અછત દેશના ઉર્જા આયોજન સામે મોટો પડકાર છે. 9 રાજ્યોમાં સર્જાયેલી આ કટોકટી માત્ર ઉદ્યોગોના ઉત્પાદનને જ નહીં પરંતુ ખેડૂતો અને સામાન્ય પ્રજાના રોજિંદા જીવનને પણ સીધી અસર કરી શકે છે. આગામી દિવસોમાં કોલસા પુરવઠો સામાન્ય નહીં બને તો પાવર કટ અનિવાર્ય બની શકે છે, જેમાંથી બહાર નીકળવા માટે કેન્દ્ર-રાજ્યનું સુગ્રથિત સંકલન અનિવાર્ય બનશે.
