મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સામે કાર્યવાહી કેમ સરળ નથી? જાણો CEC ને કાનૂની રક્ષણ આપતી ૨૦૨૩ના કાયદાની કલમ ૧૬ અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પેન્ડિંગ પડકાર
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર સામે વિપક્ષ દ્વારા રાજીનામાની ઉગ્ર માંગ અને દેશવ્યાપી વિરોધ પ્રદર્શનો વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની પાસું ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યું છે. વિરોધ પક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ ઉઠાવેલા મુદ્દા મુજબ, ચૂંટણી કમિશનર સામે સીધા ફોજદારી પગલાં ભરવા એટલા સરળ નથી, કારણ કે સંસદ દ્વારા પસાર કરાયેલા કાયદાનું કવચ તેમને સુરક્ષા પ્રદાન કરે છે. વર્ષ ૨૦૨૩માં ઘડાયેલા ‘ચીફ ઇલેક્શન કમિશનર એન્ડ અધર ઇલેક્શન કમિશનર્સ એક્ટ’ ની કલમ ૧૬ ચૂંટણી કમિશનરોને તેમની સત્તાવાર ફરજ દરમિયાન લીધેલા નિર્ણયો સામે એક મજબૂત કાનૂની રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
કલમ ૧૬ શું છે અને તે કયું કાનૂની સંરક્ષણ પૂરું પાડે છે?
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો અધિનિયમ, ૨૦૨૩ (જે ૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪થી અમલમાં આવ્યો છે) ની કલમ ૧૬ ચૂંટણી પંચના સભ્યોને વિશેષ છૂટછાટ આપે છે. આ જોગવાઈ અનુસાર, કોઈપણ વર્તમાન અથવા ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર કે અન્ય કમિશનરે પોતાની સત્તાવાર ફરજ બજાવતી વખતે લીધેલા કોઈપણ નિર્ણય, કરેલા કાર્ય કે આપેલા સત્તાવાર નિવેદન બદલ તેમની સામે કોઈ પણ અદાલતમાં દીવાની (સિવિલ) કે ફોજદારી (ક્રિમિનલ) કાર્યવાહી સ્વીકારી શકાતી નથી કે આગળ વધારી શકાતી નથી.
હોદ્દો છોડ્યા પછી પણ કવચ કાયમી: કાર્યકાળ પૂરતું સીમિત નથી
આ કલમનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું એ છે કે તેમાં “વર્તમાન અથવા ભૂતપૂર્વ” (Present or Former) બંને પદોનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેનો અર્થ એ થાય છે કે ચૂંટણી કમિશનરોએ પોતાના કાર્યકાળ દરમિયાન જે પણ સત્તાવાર કાર્યો કર્યા હોય, તેના બદલ તેઓ નિવૃત્ત થાય કે પદ છોડે તે પછી પણ તેમની સામે ભૂતકાળના વહીવટી નિર્ણયો માટે કોઈ અદાલતમાં કેસ ચલાવી શકાતો નથી. આ કાનૂની રક્ષણ વ્યક્તિગત નહીં પરંતુ સત્તાવાર હોદ્દા સાથે સંકળાયેલી કામગીરી સાથે જોડાયેલું છે.
જજોની સુરક્ષા અને કલમ ૧૬ વચ્ચેનો મહત્વનો તફાવત
ભારતમાં ન્યાયતંત્રના જજોને પણ ‘જજ સુરક્ષા અધિનિયમ, ૧૯૮૫’ ની કલમ ૩ હેઠળ ન્યાયિક કાર્યો માટે વિશેષ રક્ષણ મળેલું છે. જોકે, કાયદાકીય નિષ્ણાતોના મતે જજો અને ચૂંટણી કમિશનરોને મળતી આ સુરક્ષામાં મોટો તફાવત છે. ન્યાયાધીશોને મળતું રક્ષણ અદાલતમાં ચાલતી ‘ન્યાયિક કામગીરી’ (Judicial Function) પૂરતું મર્યાદિત છે. જ્યારે ચૂંટણી કમિશનરો માટે ૨૦૨૩ના કાયદાની કલમ ૧૬ વહીવટી નિર્ણયો, દૈનિક સત્તાવાર ફરજો અને બોલાયેલા શબ્દો સહિતના તમામ પાસાઓને આવરી લે છે.
બંધારણીય રક્ષણ વિરુદ્ધ કાયદાકીય કવચ: અન્ય હોદ્દાઓ સાથે તુલના
ભારતીય વ્યવસ્થામાં વિવિધ સર્વોચ્ચ હોદ્દાઓ માટે અલગ-અલગ સ્તરના સંરક્ષણ ઉપલબ્ધ છે:
રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલ: બંધારણના અનુચ્છેદ ૩૬૧ હેઠળ તેમને સંપૂર્ણ બંધારણીય મુક્તિ મળેલી છે, જે સર્વોચ્ચ દરજ્જો ધરાવે છે.
સાંસદો અને ધારાસભ્યો: બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૦૫ અને ૧૯૪ હેઠળ ગૃહની અંદર આપેલા મત કે વક્તવ્ય માટે વિશેષ બંધારણીય રક્ષણ મળે છે.
CEC અને કમિશનરો: કલમ ૧૬ હેઠળ મળતું રક્ષણ ‘બંધારણીય’ નથી, પરંતુ સંસદ દ્વારા બનાવેલા સામાન્ય કાયદા આધારિત ‘કાનૂની’ રક્ષણ છે, જેને સંસદ કે સુપ્રીમ કોર્ટ બદલી શકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં કલમ ૧૬ સામે બંધારણીય પડકાર
ચૂંટણી કમિશનરોને અપાયેલી આ વ્યાપક કાનૂની મુક્તિ લાંબા સમયથી કાનૂની વિવાદમાં છે. બિન-સરકારી સંગઠન ‘લોક પ્રહરી’ દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં કલમ ૧૬ ની બંધારણીય માન્યતાને પડકારતી જાહેર હિતની અરજી (PIL) દાખલ કરવામાં આવી હતી. જાન્યુઆરી ૨૦૨૬માં દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે આ મુદ્દે કેન્દ્ર સરકાર અને ચૂંટણી પંચને નોટિસ પાઠવી હતી. જોકે, કોર્ટે કલમ ૧૬ ના અમલ પર કોઈ વચગાળાનો સ્ટે આપ્યો નહોતો. પરિણામે, જ્યાં સુધી સુપ્રીમ કોર્ટ આ મામલે આખરી ચુકાદો ન આપે ત્યાં સુધી આ કાયદાકીય કવચ પૂર્ણપણે અમલી છે.
દિલ્હીમાં પંચની કચેરી બહાર લોખંડી બંદોબસ્ત: સુરક્ષા છાવણીમાં ફેરવાયું નિર્વાચન સદન
રાહુલ ગાંધી અને અન્ય વિપક્ષી પક્ષો દ્વારા CEC સામે આક્રમક આંદોલનની જાહેરાત બાદ દિલ્હી સ્થિત ચૂંટણી પંચના મુખ્યાલય ‘નિર્વાચન સદન’ બહાર સુરક્ષા વ્યવસ્થા અત્યંત કડક બનાવી દેવામાં આવી છે. કોંગ્રેસ અને યુથ વિંગના વિરોધ પ્રદર્શનોને ધ્યાનમાં રાખીને અર્ધલશ્કરી દળો અને દિલ્હી પોલીસનો મોટો કાફલો તૈનાત કરવામાં આવ્યો છે તથા ચારે તરફ મજબૂત બેરિકેડિંગ ગોઠવી દેવાયું છે.
રાજકીય પક્ષો ભલે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સામે શેરીઓમાં ઉતરીને રાજીનામા કે ફોજદારી કાર્યવાહીની માંગ કરી રહ્યા હોય, પરંતુ ભારતીય કાનૂની માળખું CEC ને કલમ ૧૬ નું મજબૂત કવચ પૂરું પાડે છે. જ્યાં સુધી સુપ્રીમ કોર્ટ આ કલમની બંધારણીયતા અંગે કોઈ સીમાચિહ્નરૂપ ફેંસલો ન સંભળાવે અથવા સંસદમાં મહાભિયોગ જેવી જટિલ બંધારણીય પ્રક્રિયા ન અજમાવાય, ત્યાં સુધી સત્તાવાર ફરજો બદલ કમિશનરો સામે સીધી કાયદેસર કાર્યવાહી કરવી વ્યવહારિક રીતે લગભગ અશક્ય છે.
