‘અલ નીનો’ના કારણે 2015 પછીનું સૌથી નબળું ચોમાસું: મહારાષ્ટ્ર અને આંધ્ર પ્રદેશમાં ગંભીર દુષ્કાળ, ખેતી-અર્થતંત્ર પર મોટો ફટકો

વર્ષ 2026 ના નબળા ચોમાસા અને ક્લાઈમેટ ચેન્જના ગંભીર પરિણામો સામે ભારતના બે મુખ્ય આર્થિક રાજ્યો—મહારાષ્ટ્ર અને આંધ્ર પ્રદેશ—અત્યંત ગંભીર જળસંકટ તેમજ દુષ્કાળની ચપેટમાં આવી ગયા છે. પ્રશાંત મહાસાગરમાં તાપમાન વધવાના કારણે સર્જાયેલી ‘અલ નીનો’ (El Nino) ની પ્રતિકૂળ અસરથી દેશભરમાં સરેરાશ કરતાં 12.6% ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે, જે વર્ષ 2015 પછીનો સૌથી મોટો ઘટાડો છે. આ અછતને લીધે મહારાષ્ટ્રના 74% અને આંધ્ર પ્રદેશના 56% તાલુકાઓને સત્તાવાર રીતે દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવા પડ્યા છે, જેનાથી ખેતી, ઉદ્યોગો, જાહેર આરોગ્ય અને સામાન્ય નાગરિકોના જનજીવન પર વજ્રાઘાત થયો છે.

બંને રાજ્યોમાં દુષ્કાળ અને જળસંચયની સ્થિતિ

બંને રાજ્યોના જળાશયોના તળિયા દેખાઈ ગયા છે અને વરસાદમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે:

મહારાષ્ટ્ર: સરકારે 26 સપ્ટેમ્બર 2026 ના રોજ રાજ્યના કુલ 358 માંથી 265 તાલુકાઓને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કર્યા છે. જૂનથી સપ્ટેમ્બરમાં સામાન્ય 970.9 મિમી સામે માત્ર 798.2 મિમી વરસાદ (18% ઘટાડો) થયો છે. મરાઠવાડામાં 38% અને વિદર્ભમાં 27% ખાધ નોંધાઈ છે. ધારાશિવ, બીડ, લાતુર અને હિંગોલીમાં અડધોઅડધ વરસાદ ગાયબ છે. ડેમમાં જળસ્તર 89.22% થી ઘટીને 74.29% થતાં સરકારે 16 ઓક્ટોબરથી શહેરો અને ગામોમાં 10% પાણી કાપ લાદ્યો છે.

આંધ્ર પ્રદેશ: સરકારે 1 ઓક્ટોબરે 688 માંથી 388 તાલુકા દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કર્યા, જેમાંથી 283 તાલુકામાં સ્થિતિ અતિ ગંભીર છે. જૂનથી ઓગસ્ટમાં સામાન્ય 424.3 મિમી સામે માત્ર 197.6 મિમી (53.4% ઘટાડો) વરસાદ પડ્યો છે. રાજ્યના ડેમમાં પાણીનો સંગ્રહ ગયા વર્ષના 88.6% થી સીધો ઘટીને માત્ર 35.14% ના અત્યંત ચિંતાજનક સ્તરે પહોંચી ગયો છે.

દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારો અને પરિસ્થિતિની આંકડાકીય રૂપરેખા

મહારાષ્ટ્ર અને આંધ્ર પ્રદેશમાં દુષ્કાળની ગંભીરતા દર્શાવતા મુખ્ય આંકડા નીચે મુજબ છે:

આ પણ વાંચો: ચૂંટણી પંચ સામે વિપક્ષી માર્ચમાં મોટો હોબાળો: રાહુલ ગાંધીની અટકાયત, વિરોધમાં પ્રિયંકા ગાંધી રસ્તા પર સૂઈ ગયા

કૃષિ ક્ષેત્ર પર સંકટ અને ખેડૂતોની સ્થિતિ

દેશમાં 48% સોયાબીન અને 39% તુવેરનું ઉત્પાદન કરતું મહારાષ્ટ્ર આ વર્ષે પાક નિષ્ફળ જવાથી ભારે મુશ્કેલીમાં મુકાયું છે. મરાઠવાડામાં 40-50% અને વિદર્ભમાં 60-70% પાક સંપૂર્ણપણે બળી ગયો છે. બીજી તરફ, આંધ્ર પ્રદેશમાં પાણીના અભાવે આશરે 5.3 મિલિયન હેક્ટર જમીન વાવણી વિના ખાલી પડી રહી છે. આર્થિક દેવા અને માનસિક તણાવને કારણે મહારાષ્ટ્રના મરાઠવાડા વિસ્તારમાં જાન્યુઆરીથી ઓગસ્ટ 2026 વચ્ચે 653 ખેડૂતોએ આત્મહત્યા કરી હોવાના આંકડા અત્યંત આઘાતજનક છે. પશુઓ માટે ઘાસચારાની તીવ્ર અછત સર્જાતા પશુપાલન વ્યવસાય પણ પડી ભાંગ્યો છે.

જાહેર આરોગ્ય, અર્થતંત્ર અને મોંઘવારી પર પ્રહાર

દુષ્કાળની અસરો હવે સમગ્ર સમાજ પર સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહી છે:

આરોગ્ય સંકટ: પીવાના શુદ્ધ પાણીના અભાવે કોલેરા અને ઝાડા-ઉલટી જેવા રોગોમાં વધારો થયો છે. સૂકા પવનોથી શ્વસનતંત્રની બીમારીઓ વધી છે. ગામડાઓમાં મહિલાઓ અને બાળકોને પીવાના પાણી માટે કિલોમીટરો સુધી ભટકવું પડે છે, જેનાથી કુપોષણ અને શારીરિક ક્ષીણતા વધી રહી છે.

ઉદ્યોગો અને ઉત્પાદન ખર્ચ: દેશના જીડીપીમાં 14% યોગદાન આપતા મહારાષ્ટ્રમાં ફેક્ટરીઓને 30% પાણી રિસાયકલ કરવાનો આદેશ અપાયો છે, જેનાથી પ્રોડક્શન કોસ્ટ વધશે. શુગર ફેક્ટરીઓ અને તેલ-કઠોળ મિલોની કામગીરી ધીમી પડી છે.

મોંઘવારીનું જોખમ: સોયાબીન અને તુવેરની અછતને લીધે બજારમાં ખાદ્યતેલ અને કઠોળના ભાવો આસમાને પહોંચવાની શક્યતા છે, જે સામાન્ય ગ્રાહકોનું બજેટ ખોરવી નાખશે.

પર્યાવરણીય બોધપાઠ અને લાંબા ગાળાના પડકારો

આ દુષ્કાળ માત્ર એક વર્ષ પૂરતો સીમિત ન રહેતાં ક્લાઈમેટ ચેન્જની ગંભીર ચેતવણી છે. લાંબા સમય સુધી વરસાદ ન પડવાથી જમીનનો ભેજ નાશ પામ્યો છે અને આંધ્ર પ્રદેશમાં ભૂગર્ભજળનું સ્તર ગયા વર્ષ કરતાં 3 મીટર વધુ ઊંડું જતું રહ્યું છે. સરકારો પાક લોન માફી, વીજળી રાહતો અને પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા માટે હજારો કરોડના પેકેજ આપી રહી છે, પરંતુ માત્ર સરકારી રાહતોથી સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ શક્ય નથી.

મહારાષ્ટ્ર અને આંધ્ર પ્રદેશનો આ વર્તમાન દુષ્કાળ માનવજાત માટે એક મોટો બોધપાઠ છે. પાણીનો બેફામ બગાડ અને કુદરતી સ્ત્રોતો સાથેના ચેડાં બંધ કરી વરસાદી પાણીના સંગ્રહ (વોટર હાર્વેસ્ટિંગ) અને માઇક્રો-ઇરિગેશન પદ્ધતિઓ અપનાવવી અનિવાર્ય બની ગઈ છે. જો પ્રકૃતિના સંરક્ષણ પ્રત્યે તાત્કાલિક સામુહિક જાગૃતિ નહીં આવે, તો ભવિષ્યમાં વારંવાર ત્રાટકતા આવા દુષ્કાળ દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા અને અસ્તિત્વ માટે મોટો ખતરો બની રહેશે.