ભારતીય ટેક્ટોનિક પ્લેટ દર વર્ષે 5 સેમી તિબેટ તરફ ધસી રહી છે: દિલ્હી સહિત સમગ્ર ઉત્તર ભારતમાં ભૂકંપનું જોખમ વધ્યું
ભારતીય ઉપખંડની ભૂગર્ભીય હિલચાલ અને ટેક્ટોનિક પ્લેટોની ગતિવિધિ અંગે વૈજ્ઞાનિક સંશોધનમાં એક અત્યંત ચિંતાજનક અને મહત્વપૂર્ણ ઘટસ્ફોટ થયો છે. હૈદરાબાદ સ્થિત નેશનલ જીઓફિઝિકલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (NGRI) ના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતીય પ્લેટ દર વર્ષે આશરે 5 સેન્ટિમીટરના દરે તિબેટ તરફ ઉત્તર દિશામાં સતત આગળ વધી રહી છે. ભારતીય અને યુરેશિયન પ્લેટ વચ્ચે છેલ્લા લાખો વર્ષોથી ચાલી રહેલી આ પ્રચંડ ટક્કરના કારણે હિમાલયની નીચે ખડકો પર ભારે દબાણ સર્જાઈ રહ્યું છે, જે દિલ્હી સહિત સમગ્ર ઉત્તર ભારતના વિશાળ ભૂભાગ પર વિનાશક ભૂકંપનું સતત જોખમ ઊભું કરી રહ્યું છે.
ભૂગર્ભમાં ખડકો પર તણાવ અને તિબેટની નીચે 100 કિમી ઊંડો પ્રવેશ
‘જીઓફિઝિક્સ ફોર એડવાન્સિંગ સિસ્મોલોજી’ જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા આ સંશોધન મુજબ, ભારતીય પ્લેટ આગળ વધતાં તિબેટની નીચે આશરે 100 કિલોમીટર સુધી પહોંચી રહી છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન પ્લેટ વિવિધ સ્થળોએ વળાંક લઈ રહી છે, તૂટી રહી છે અને નીચે તરફ નમી રહી છે.
જ્યારે બે મહાકાય પ્લેટો એકબીજા પર દબાણ કરે છે, ત્યારે ભૂગર્ભીય ખડકોમાં સદીઓ સુધી તણાવ અને ઉર્જા જમા થાય છે. આ સંચિત દબાણ જ્યારે અચાનક બહાર આવે છે, ત્યારે તે મોટા અને તીવ્ર ભૂકંપના આંચકાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. વૈજ્ઞાનિકોએ ગુરુત્વાકર્ષણ, સિસ્મિક તરંગો અને ઉપગ્રહ (સેટેલાઇટ) ડેટાના આધારે આ વિશ્લેષણ તૈયાર કર્યું છે.
સંશોધનના મુખ્ય તારણો અને ભૂસ્તરીય માળખું
ભારતીય પ્લેટની હિલચાલ અને ઉત્તર ભારતના ભૂગર્ભ માળખાની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:
| પરિમાણ / વિગત | ચોક્કસ વૈજ્ઞાનિક માહિતી અને આંકડા |
| પ્લેટની વાર્ષિક ગતિ | પ્રતિ વર્ષ આશરે 5 સેન્ટિમીટર (તિબેટ તરફ) |
| મુખ્ય અથડામણ | ભારતીય પ્લેટ વિરુદ્ધ યુરેશિયન પ્લેટ |
| તિબેટ નીચે પ્લેટની ઊંડાઈ | આશરે 100 કિલોમીટર સુધી વિસ્તરણ |
| ઉત્તર ભારતમાં પોપડા (Crust) ની જાડાઈ | આશરે 35 કિલોમીટર |
| તિબેટ નીચે પોપડાની જાડાઈ | આશરે 70 કિલોમીટર |
| હિમાલયમાં ભૂકંપની ઊંડાઈ | સપાટીથી 10 થી 15 કિલોમીટર (છીછરા ભૂકંપ) |
| ગંગાના મેદાન નીચે છુપાયેલી રચનાઓ | દિલ્હી-હરિદ્વાર, ફૈઝાબાદ અને મુંગેર-સહર્ષા પટ્ટો |
ગંગાના મેદાન નીચે છુપાયેલા પ્રાચીન પર્વતીય માળખાં
સંશોધનમાં વધુ એક રસપ્રદ અને મહત્વની બાબત સામે આવી છે કે ગંગાના મેદાની પ્રદેશોની નીચે કેટલીક પ્રાચીન ભૂગર્ભીય પર્વતીય રચનાઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. જમીન પર સપાટ દેખાતા આ વિસ્તારોની નીચે દિલ્હી-હરિદ્વાર, ફૈઝાબાદ તેમજ મુંગેર-સહર્ષા જેવા ભૂગર્ભીય પટ્ટા આવેલા છે. આ છુપાયેલી સંરચનાઓ હિમાલયમાંથી ઉદ્ભવતા દબાણને મેદાની વિસ્તારો તરફ પ્રસારિત કરવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે, જેના કારણે હિમાલયમાં આવતા ભૂકંપના આંચકા દિલ્હી અને એનસીઆર સુધી તીવ્રતાથી અનુભવાય છે.
છીછરી ઊંડાઈના ભૂકંપ વધુ જોખમી કેમ?
અભ્યાસ દર્શાવે છે કે ઉત્તર ભારતમાં પૃથ્વીના પોપડાની જાડાઈ લગભગ 35 કિમી છે, જ્યારે તિબેટ ક્ષેત્રમાં તે બમણી એટલે કે 70 કિમી જેટલી જાડી છે. હિમાલયી ક્ષેત્રમાં નોંધાતા મોટાભાગના ભૂકંપ સપાટીથી માત્ર 10 થી 15 કિલોમીટર નીચે (છીછરી ઊંડાઈએ) ઉદ્ભવે છે. છીછરા કેન્દ્રબિંદુ ધરાવતા આંચકા પૃથ્વીની સપાટી પર અત્યંત પ્રચંડ કંપન પેદા કરે છે, જેના કારણે માનવ વસાહતો, ઇમારતો અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મોટું નુકસાન થવાની સંભાવના રહે છે.
ભૂકંપની આગાહી અશક્ય: સતત મોનિટરિંગ જરૂરી
વૈજ્ઞાનિકોએ સ્પષ્ટતા કરી છે કે આ સંશોધન કોઈ ચોક્કસ તારીખ કે સમયે વિનાશક ભૂકંપ આવશે તેવી કોઈ ભવિષ્યવાણી કરતું નથી, કારણ કે વિશ્વભરમાં ભૂકંપની ચોક્કસ તારીખ અને સમયની આગાહી કરવી વિજ્ઞાન માટે હજુ શક્ય નથી. આ અભ્યાસનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હિમાલયની નીચે ભારતીય પ્લેટની સ્થિતિ, ફોલ્ટ લાઇનો અને ભૂગર્ભમાં સર્જાતા દબાણના ક્ષેત્રોને વધુ સારી રીતે સમજીને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને બાંધકામ ક્ષેત્રે પૂરતી તકેદારી રાખવાનો છે.
હિમાલયની પર્વતમાળા એ પૃથ્વી પરના સૌથી સક્રિય ભૂકંપીય ક્ષેત્રો પૈકીનું એક છે. ભારતીય પ્લેટની સતત 5 સેમીની વાર્ષિક ગતિવિધિ દર્શાવે છે કે ભૂગર્ભમાં ટેક્ટોનિક દબાણ સતત વધી રહ્યું છે. દિલ્હી સહિત સમગ્ર ઉત્તર ભારતના શહેરોમાં ભૂકંપ-પ્રતિરોધક બાંધકામો, સિસ્મિક ઝોનિંગ નિયમોનું ચુસ્ત પાલન અને નાગરિકોમાં સતર્કતા જ આ સંભવિત કુદરતી આફતો સામે રક્ષણ મેળવવાનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે.
