ગુજરાતી ઘરોના ફેવરીટ ‘જ્હોનસન એન્ડ જ્હોનસન’ નું ભયાનક સત્ય

બાળકની મુલાયમ ત્વચાથી લઈને કેન્સરના ૪૬,૦૦૦ કરોડના સેટલમેન્ટ સુધીની સફર!

ગુજરાતના કોઈપણ ઘરમાં જ્યારે બાળકનો જન્મ થાય, ત્યારે હોસ્પિટલની બેગમાં સૌથી પહેલી વસ્તુ કઈ મુકાય છે? ‘જ્હોનસન એન્ડ જ્હોનસન’ (Johnson & Johnson) ના પાઉડરની પેલી ગુલાબી ઢાંકણાવાળી સફેદ ડબ્બી! બાળકને નવડાવ્યા પછી એ પાઉડરની સુગંધ આખા ઘરમાં પ્રસરી જાય, ત્યારે જ જાણે માતાને સંતોષ થાય કે બાળક તાજુંમાજું થઈ ગયું. દાયકાઓથી આપણી દાદીઓ અને માતાઓએ આ બ્રાન્ડ પર આંખો મીંચીને ભરોસો કર્યો છે. પણ શું તમે જાણો છો કે જે પાઉડર આપણે આપણા બાળકના શરીર પર પ્રેમથી લગાવતા હતા, તે જ પાઉડરને કારણે અમેરિકામાં હજારો મહિલાઓને કેન્સર થયું છે? અને હવે આ કંપની પોતાના પાપ છુપાવવા માટે ૫.૫ બિલિયન ડોલર (આશરે ૪૬,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા) ચૂકવીને સેટલમેન્ટ કરવા જઈ રહી છે! આપણા રોજિંદા જીવનમાં ઘૂસી ગયેલા આ ‘વ્હાઇટ પોઇઝન’ ઉપર આપણને ક્યારેય ડાઉટ પણ ગયેલો?

જ્હોનસન એન્ડ જ્હોનસન (J&J) કોઈ સામાન્ય કંપની નથી; તે દુનિયાભરના ઘરોમાં ‘માતૃત્વ’ અને ‘બાળ-સંભાળ’ નો પર્યાય બની ચૂકી છે. ભારતમાં તો આ કંપનીનો એવો જાદુ રહ્યો છે કે લોકો દુકાને જઈને ‘બેબી પાઉડર આપો’ એમ કહેવાને બદલે સીધું ‘જ્હોનસન પાઉડર આપો’ એમ જ કહે છે. આપણને એમ હતું કે અમેરિકાની આટલી મોટી કંપની હોય, એટલે તેમાં ક્યારેય કોઈ ભેળસેળ કે ખામી ન જ હોય. પણ કોર્પોરેટ જગતની નફાખોરીનો કોઈ અંત હોતો નથી.

અમેરિકાના અદાલતી દસ્તાવેજો અને તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, જ્હોનસન એન્ડ જ્હોનસન સામે અત્યારે ૬૧,૦૦૦ થી વધુ કેસ ચાલી રહ્યા છે! આ તમામ કેસ એવી મહિલાઓએ કર્યા છે જેઓ વર્ષો સુધી આ બેબી પાઉડરનો ઉપયોગ પોતાના શરીર પર કરતી હતી અને પાછળથી તેમને ‘ઓવેરિયન કેન્સર’ (અંડાશય/ગર્ભાશયનું કેન્સર) અથવા ફેફસાનું કેન્સર (Mesothelioma) થયું. કંપની દાયકાઓ સુધી આ વાતને નકારતી રહી, પણ આખરે સત્ય બહાર આવી જ ગયું.

આ પણ વાંચો: અમદાવાદ વિમાન દુર્ઘટના મામલે સરકારનો મોટો ખુલાસો: તપાસ અંતિમ તબક્કામાં

પાઉડરમાં કેન્સર કેવી રીતે આવ્યું? સમજો ‘ટાલ્ક’ નું વિજ્ઞાન

આખી સમસ્યાના મૂળમાં છે પાઉડર બનાવવામાં વપરાતું કાચું મટીરીયલ—જેને ‘ટાલ્ક’ (Talc) કહેવાય છે. ટાલ્ક એ પૃથ્વી પર મળી આવતું સૌથી નરમ ખનીજ (Mineral) છે. તે ભેજને શોષી લે છે અને ચામડી પર ઘર્ષણ ઓછું કરે છે, આથી જ તે પાઉડર બનાવવા માટે બેસ્ટ ગણાય છે.

તો પછી પ્રોબ્લેમ ક્યાં છે? પ્રોબ્લેમ કુદરતી ભૂસ્તરશાસ્ત્રમાં છે. પૃથ્વીના પેટાળમાં જ્યાં ‘ટાલ્ક’ ની ખાણો હોય છે, બરાબર તેની આસપાસ કે તેની અંદર જ ‘એસ્બેસ્ટોસ’ નામનું ખનીજ પણ કુદરતી રીતે મળી આવે છે. એસ્બેસ્ટોસ અત્યંત ઝેરી અને કેન્સરકારક (Carcinogenic) પદાર્થ છે. જ્યારે કંપનીઓ ટાલ્કનું ખોદકામ કરે છે, ત્યારે અજાણતા જ તેમાં એસ્બેસ્ટોસના ઝીણા કણો ભળી જાય છે. એટલે કે, જ્યારે તમે તમારા બાળકના ગળા કે છાતી પર પાઉડર છાંટો છો, અને પાઉડરની જે ડમરી હવામાં ઉડે છે, તેની સાથે કેન્સર પેદા કરતા એસ્બેસ્ટોસના કણો પણ બાળકના (કે તમારા) શ્વાસમાં અને શરીરમાં પ્રવેશી જાય છે!

કંપનીનું ‘ગાઢ મૌન’

સૌથી ચોંકાવનારી વાત એ છે કે આ કોઈ અકસ્માત નહોતો. ૨૦૧૮ માં ‘રોઇટર્સ’ (Reuters) ન્યૂઝ એજન્સીએ એક ભયાનક ખુલાસો કર્યો હતો. J&J ના આંતરિક અને ગુપ્ત દસ્તાવેજો લીક થયા, જેમાં સાબિત થયું કે કંપનીના વૈજ્ઞાનિકો અને મેનેજમેન્ટને ૧૯૭૧ થી જ ખબર હતી કે તેમના બેબી પાઉડરમાં એસ્બેસ્ટોસ ભળેલું છે! છતાં, કંપનીએ પોતાના અબજો ડોલરના વેપારને બચાવવા માટે આ વાત સરકાર, ડોક્ટરો અને પબ્લિકથી છુપાવી રાખી.

જ્યારે અમેરિકન મહિલાઓએ કેસ કરવા માંડ્યા, ત્યારે કંપનીએ પોતાના ‘કોર્પોરેટ વકીલો’ ની ફોજ ઉતારીને દલીલ કરી કે તેમના પાઉડરમાં કોઈ એસ્બેસ્ટોસ નથી. પણ જ્યારે અદાલતોમાં કેસ હારવા માંડ્યા અને અબજો ડોલરનો દંડ ફટકારવામાં આવ્યો, ત્યારે કંપનીની ઊંઘ હરામ થઈ ગઈ.

૪૬,૦૦૦ કરોડનું સેટલમેન્ટ

હવે જ્યારે ૬૧,૦૦૦ થી વધુ કેસો કંપનીના ગળે ફાંસો બની ગયા છે, ત્યારે J&J એ અમેરિકાના કાયદાની એક છટકબારીનો ઉપયોગ કર્યો છે. કંપનીએ પોતાની ‘ટેલ્ક’ પ્રોડક્ટ્સ માટે એક નવી સબસિડરી (પેટા-કંપની) બનાવી અને તેને સીધી નાદાર (Bankrupt) જાહેર કરી દીધી! જેથી પેરેન્ટ કંપનીને કોઈ અસર ન થાય. અને હવે, આ તમામ કેસોને હંમેશાં માટે દફનાવી દેવા માટે કંપનીએ ૫.૫ બિલિયન ડોલર (લગભગ ૪૬,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા) ચૂકવીને સમાધાન કરવાની ઓફર આપી છે.

ભારતમાં અને ખાસ કરીને આપણા ગુજરાતી પરિવારોમાં, વિદેશી બ્રાન્ડ્સ પ્રત્યે એક પ્રકારનો ‘આંધળો ભરોસો’ જોવા મળે છે. આપણને લાગે છે કે ટીવી પર સ્મિત કરતી માતા અને હસતા બાળકની જાહેરાત બતાવે છે, એટલે એ પ્રોડક્ટ શ્રેષ્ઠ જ હશે. J&J ની આ ઘટના એ આધુનિક વાલીઓ માટે આંખ ઉઘાડનારો કિસ્સો છે.

વર્ષ ૨૦૨૩ માં ભારે વિરોધ બાદ કંપનીએ દુનિયાભરમાં ‘ટેલ્ક’ આધારિત પાઉડર બનાવવાનું બંધ કરીને ‘કોર્ન-સ્ટાર્ચ’ (મકાઈના લોટ) આધારિત પાઉડર બનાવવાનું શરૂ કર્યું છે. પણ જે પેઢીઓએ દાયકાઓ સુધી એ કેન્સરકારક પાઉડર શ્વાસમાં લીધો છે, તેના નુકસાનની ભરપાઈ ૪૬,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાથી પણ થઈ શકે તેમ નથી. આ ઘટના આપણને શીખવે છે કે બાળકના ઉછેરમાં કોર્પોરેટ પ્રોડક્ટ્સ કરતાં દાદીમાના દેશી નુસ્ખાઓ (સરસિયું કે કોપરેલ તેલ) હંમેશાં વધુ સુરક્ષિત હતા અને રહેશે!

બેબી પાઉડર કેસના ૩ ભયજનક તથ્યો

ઓવેરિયન કેન્સર કનેક્શન: અમેરિકન કેન્સર સોસાયટીના રિપોર્ટ મુજબ, જ્યારે મહિલાઓ સ્વચ્છતા માટે પ્રાઇવેટ પાર્ટ્સની આસપાસ ટેલ્કમ પાઉડરનો ઉપયોગ કરે છે, ત્યારે ટેલ્ક/એસ્બેસ્ટોસના કણો શરીરની અંદર પ્રવેશીને અંડાશય સુધી પહોંચી જાય છે, જેનાથી વર્ષો પછી કેન્સરની ગાંઠ બને છે.

વૈશ્વિક પ્રતિબંધ અને ભારતની સ્થિતિ: અમેરિકા અને યુરોપમાં વર્ષો પહેલા આ મુદ્દે હાહાકાર મચી ગયો હતો અને કંપનીએ ત્યાં ટેલ્ક પાઉડર વેચવાનું બંધ કરી દીધું હતું. પણ ભારતમાં અને એશિયાના દેશોમાં કંપની છેક ૨૦૨૩ સુધી આ ટેલ્ક પાઉડર બેફામ વેચતી રહી, કારણ કે આપણા દેશના ફૂડ એન્ડ ડ્રગ્સના કાયદાઓ આવા કોર્પોરેટ જાયન્ટ્સ સામે અત્યંત નબળા છે.

કોર્ન-સ્ટાર્ચ: જો તમે તમારા બાળક માટે પાઉડર ખરીદતા હોવ, તો ડબ્બીની પાછળ ‘Ingredients’ ચોક્કસ વાંચો. જો તેમાં ‘Talc’ લખેલું હોય, તો તેને કચરાપેટીમાં નાખી દો. હંમેશા કોર્ન-સ્ટાર્ચ આધારિત પાઉડર જ સુરક્ષિત છે, જે કુદરતી વનસ્પતિમાંથી બને છે અને તેમાં કોઈ ખનીજની ભેળસેળ હોતી નથી.