હિમનદીઓ ફાટવાની ઘટનાઓ ચીન-પાકમાં વધુ છતાં મૃત્યુ ઓછા: યુએનના ચોંકાવનારા રિપોર્ટનો ખુલાસો

ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને આબોહવા પરિવર્તનને કારણે પહાડી વિસ્તારોમાં સર્જાતી કુદરતી આફતો હવે વધુ ઘાતક સાબિત થઈ રહી છે. યુનાઇટેડ નેશન્સના તાજેતરના એક વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસે હિંદુકુશ હિમાલય ક્ષેત્રના દેશોમાં હિમનદીઓ તૂટવાની ઘટનાઓ અને તેમાં થતી જાનહાનિના ચોંકાવનારા આંકડાઓ રજૂ કર્યા છે, જેણે સુરક્ષા વ્યવસ્થા સામે મોટા સવાલો ખડા કર્યા છે.

ભારતમાં GLOF ની ઘટનાઓ અને સૌથી વધુ જાનહાનિ

યુએન (UN) ના નેતૃત્વ હેઠળ થયેલા અભ્યાસ મુજબ, ૧૮૩૫ થી ૨૦૨૫ દરમિયાન હિંદુકુશ હિમાલય (HKH) ક્ષેત્રમાં ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (GLOF) એટલે કે હિમનદી તળાવ ફાટવાની કુલ ૬૨ ઘટનાઓ ભારતમાં નોંધાઈ છે, જે આઠ દેશોમાં ત્રીજા સ્થાને છે. પરંતુ, દુર્ભાગ્યપૂર્ણ રીતે માનવ જાનહાનિના મામલે ભારત સમગ્ર ક્ષેત્રમાં ટોચ પર છે. ભારતમાં આવી હોનારતોને કારણે ૬,૧૧૯ લોકોના કરૂણ મોત થયા છે, જે અન્ય પડોશી દેશોની સરખામણીએ સૌથી વધુ છે.

ચીન અને પાકિસ્તાનની સ્થિતિ તથા વૈશ્વિક વલણ

આ અભ્યાસમાં એવું પણ સામે આવ્યું છે કે હિંદુકુશ હિમાલય ક્ષેત્રમાં GLOF ની સૌથી વધુ ૧૯૯ ઘટનાઓ ચીનમાં અને ૧૫૨ ઘટનાઓ પાકિસ્તાનમાં બની છે, જેમાં ચીનમાં ૬૨૫ અને પાકિસ્તાનમાં ૧,૯૯૧ લોકોના મોત થયા છે. વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ, ૧૯૫૦ પછી વાતાવરણમાં થયેલા ફેરફારોને કારણે GLOF ની ઘટનાઓમાં પાંચ ગણો વધારો થયો છે. આ ઘટનાઓમાંથી અંદાજે ૫૦% કિસ્સાઓમાં બરફનું હિમસ્ખલન (Avalanche) અને ૨૫% કિસ્સાઓમાં અતિભારે વરસાદ મુખ્ય ટ્રિગર તરીકે જવાબદાર રહ્યા છે.

આ પણ વાંચો: સરકારી ચોપડે ખુલી દેશના મહત્વાકાંક્ષી રેલ પ્રોજેક્ટની પોલ: ધીમી ગતિને કારણે સમયમર્યાદા પર છવાયા શંકાના વાદળો

ભારતમાં મૃત્યુઆંક ઊંચો રહેવાના મુખ્ય કારણો

અભ્યાસમાં સ્પષ્ટપણે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે ભારતની અંદર GLOF સામે પૂરતા બચાવ અને અગાઉથી ચેતવણી આપતી સુરક્ષા પ્રણાલીઓનો અભાવ છે. ઘટનાઓની સંખ્યા ઓછી હોવા છતાં મૃત્યુઆંક મોટો હોવાનું મુખ્ય કારણ નબળું આપત્તિ વ્યવસ્થાપન (Disaster Management) અને નદી કિનારાના વિસ્તારોમાં રહેતી ઊંચી વસ્તી ઘનતા છે. ૨૦૨૩માં સિક્કિમ અને બંગાળની તીસ્તા નદીનું પૂર તથા ૨૦૨૫ની ચમૌલી ઘટના બાદ પણ પૂરતા પાઠ ભણવામાં આવ્યા ન હોવાનું રિપોર્ટમાં જણાવવામાં આવ્યું છે.

આ રિપોર્ટ માત્ર એક આંકડાકીય માહિતી નથી, પરંતુ તે ભવિષ્યમાં આવનારી મોટી તબાહી સામે ચેતવણી સમાન છે. જો ગ્લેશિયર ક્ષેત્રોમાં સમયસર આગોતરા પગલાં નહીં ભરાય અને મજબૂત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર નહીં ઊભું કરાય, તો આવનારા દિવસોમાં માનવજીવનનું જોખમ વધુ વધી શકે છે.