સોનમ વાંગચુકના ઉપવાસથી સત્તાધીશો અસ્વસ્થ થયા છે ખરા?

સોશિયલ મીડિયાના હેશટેગ્સ, માઈક્રોફોન અને પ્રાયોજિત આક્રોશથી ભરેલી આપણી ઘોંઘાટ-સભર લોકશાહીમાં, એક ભૂખહડતાળ રાજ્યસત્તાને એ યાદ અપાવે છે કે વિરોધનું સૌથી નબળું માધ્યમ — ખુદ માનવ શરીર — ક્યારેક સૌથી ઘાતક અને શક્તિશાળી હથિયાર બની શકે છે. સોનમ વાંગચુકની ભૂખહડતાળ એ માત્ર લદ્દાખનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ એ સવાલ છે કે એક જીવંત લોકશાહી એવા કયા વળાંક પર આવીને ઊભી રહી જાય છે, જ્યાં એક નાગરિકે પોતાનો અવાજ પહોંચાડવા માટે પોતાના જ શરીરને હાનિ પહોંચાડવી પડે છે?

કોઈ પણ અખબાર કે ન્યૂઝ ચેનલ ખોલશો તો સોનમ વાંગચુક વિશે ત્રણ પ્રકારના જડબેસલાક અને અપેક્ષિત વિશ્લેષણો જોવા મળશે: “સરકારે વાંગચુકને સાંભળવા જોઈએ”, “વાંગચુક આધુનિક ગાંધી છે”, અથવા “લદ્દાખની માંગણીઓ વ્યાજબી છે.” આ ત્રણેય વાતો પોતાની જગ્યાએ સો ટકા સાચી છે, પણ તેમાં કોઈ નવો દ્રષ્ટિકોણ નથી.

આજે આપણે આ મુદ્દાને એક તદ્દન અલગ અને ઊંડા સ્તર પર સમજવાનો છે. સવાલ એ નથી કે વાંગચુક શું માંગી રહ્યા છે; સવાલ એ છે કે આજની લોકશાહીમાં એવી કઈ ‘સંસ્થાકીય બહેરાશ’ આવી ગઈ છે કે એક નાગરિકે સત્તાના બંધ કાન ખોલવા માટે પોતાના જ શરીરને પીડા આપવી પડે છે? ઉપવાસ કે ભૂખહડતાળ એ વિરોધ કરવાની કોઈ સામાન્ય પદ્ધતિ નથી. તે ખરેખર તો નાગરિકના શરીર દ્વારા સત્તાને ફેંકવામાં આવેલો સીધો પડકાર છે: “જો તમારા કાન બંધ હશે, તો હું મારી પીડાને દ્રશ્યમાન  બનાવીશ.” હા, ઘણા લોકો આને ‘નૈતિક બ્લેકમેલ’ કહી શકે છે, પરંતુ જ્યારે લોકશાહીની તમામ સિસ્ટમ કામ કરતી બંધ થઈ જાય, ત્યારે આ જ એકમાત્ર હથિયાર બચે છે.

મૌનની તાકાત અને વ્યવસ્થાની નિષ્ફળતા

આજે આપણે એક એવી વ્યવસ્થામાં જીવી રહ્યા છીએ જ્યાં આક્રોશનું પણ ‘મેનેજમેન્ટ’ થઈ શકે છે. જ્યારે પરીક્ષાના પેપર ફૂટે છે, લાખો યુવાનોનું ભવિષ્ય રોળાય છે, ત્યારે રસ્તાઓ પર યુવાનોનો આક્રોશ ફાટી નીકળે છે. થોડા દિવસો માટે ટ્વિટર પર હેશટેગ્સ ટ્રેન્ડ થાય છે, ન્યૂઝ ચેનલોની પેનલો પર બૂમબરાડા પડે છે અને પછી અચાનક એક નવો મુદ્દો આવે છે અને જૂનો આક્રોશ દબાઈ જાય છે.

આ ‘મેનેજ્ડ આક્રોશ’ ના જમાનામાં સરકારો શીખી ગઈ છે કે ઘોંઘાટને કેવી રીતે ઇગ્નોર કરવો. પણ જ્યારે કોઈ માણસ અન્ન જળનો ત્યાગ કરીને માઇનસ ડિગ્રી તાપમાનમાં ચૂપચાપ બેસી જાય છે, ત્યારે આ સિસ્ટમ ગભરાઈ જાય છે. કારણ કે ઘોંઘાટનો સામનો પોલીસની લાઠીથી થઈ શકે છે, પણ મૌન અને ‘સ્વૈચ્છિક પીડા’ (Voluntary suffering) નો સામનો કરવાનું કોઈ મેન્યુઅલ સત્તાધીશો પાસે હોતું નથી. વાંગચુકનો ઉપવાસ એ રસ્તા પર સળગતા ટાયરો કરતા વધુ મોટી જ્વાળા છે, કારણ કે તે સીધી સત્તાના નૈતિક પાયાને બાળે છે.

ઇતિહાસના પાને ‘સ્વૈચ્છિક પીડા’ નો પડઘો

ભારતના રાજકીય ઇતિહાસમાં ભૂખહડતાળની ભાષા હંમેશા અત્યંત શક્તિશાળી રહી છે. મહાત્મા ગાંધીએ આને એક આધ્યાત્મિક અને રાજકીય અસ્ત્ર બનાવ્યું હતું. ગાંધીજી જાણતા હતા કે ઉપવાસ એ સામેવાળાના હૃદય પર સીધું દબાણ ઊભું કરે છે.

આપણને પોટ્ટી શ્રીરામુલુ યાદ હોવા જોઈએ. ૧૯૫૨ માં અલગ આંધ્ર રાજ્યની માંગણી સાથે ૫૬ દિવસની ભૂખહડતાળ પછી જ્યારે તેમનું મૃત્યુ થયું, ત્યારે જવાહરલાલ નેહરુ જેવી પ્રચંડ સત્તાએ પણ ઝૂકવું પડ્યું હતું અને ભાષાના આધારે પ્રથમ રાજ્યની રચના કરવી પડી હતી. મણિપુરની ઈરોમ શર્મિલાએ આર્મ્ડ ફોર્સીસ સ્પેશિયલ પાવર્સ એક્ટ (AFSPA) વિરુદ્ધ ૧૬ વર્ષ સુધી અન્નનો ત્યાગ કર્યો હતો. તેમના નાકમાં નાખેલી નળી એ ભારતીય લોકશાહીના ઇતિહાસની સૌથી શરમજનક અને છતાં સૌથી શક્તિશાળી તસવીર હતી. આ ઉદાહરણો સાબિત કરે છે કે જ્યારે સંસદ, અદાલતો અને મીડિયા લોકોની પીડાને અવાજ આપવામાં નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે ‘શરીર’ જ અંતિમ દલીલ બની જાય છે.

‘ટિકીંગ ક્લોક’ : સત્તા માટે શ્વાસનું કાઉન્ટડાઉન

ભૂખહડતાળ એ કોઈ અનંત પ્રક્રિયા નથી, તે એક ‘ટિકીંગ ટાઈમ બોમ્બ’ છે. જેમ જેમ દિવસો પસાર થાય છે, તેમ તેમ ઉપવાસ પર બેઠેલા વ્યક્તિનું વજન ઘટતું જાય છે, પણ સાથે જ સરકાર પર નૈતિક અને રાજકીય વજન વધતું જાય છે. દરેક પસાર થતો કલાક એ સત્તાની સંવેદનહીનતાનો પુરાવો બનતો જાય છે.

લદ્દાખમાં સોનમ વાંગચુક જ્યારે માત્ર મીઠું અને પાણી પીને બેઠા હોય, ત્યારે તેઓ માત્ર પોતાના રાજ્ય માટે સિક્સથ શિડ્યુલ નથી માંગી રહ્યા; તેઓ ખરેખર તો દિલ્હીની આરામદાયક ખુરશીઓમાં બેઠેલા નીતિઘડવૈયાઓને એ દેખાડી રહ્યા છે કે એ.સી. રૂમમાં લેવાયેલા નિર્ણયોની જમીની કિંમત શું હોય છે. આ એક પ્રકારનું ‘પોલિટિકલ થિયેટર’ છે, જ્યાં મંચ પર કોઈ સંવાદ નથી બોલાતો, માત્ર પીડા પ્રદર્શિત થાય છે, અને છતાં આખો દેશ તેને સાંભળે છે.

જ્યારે શરીર જ ક્રાંતિનો દસ્તાવેજ બને…

સોનમ વાંગચુકનો આ સંઘર્ષ આપણને એક કડવું સત્ય સ્વીકારવા મજબૂર કરે છે. એક સ્વસ્થ લોકશાહીમાં સંવાદ માટે ટેબલ હોવા જોઈએ, ઉપવાસના મંચ નહીં. જ્યારે કોઈ સિસ્ટમ એટલી બહેરી થઈ જાય કે નાગરિકે પોતાનું લોહી અને માંસ સુકવીને જ પોતાની વાત મનાવવી પડે, ત્યારે ખામી એ નાગરિકની માંગણીમાં નથી હોતી, ખામી એ સિસ્ટમના સાંભળવાના મિકેનિઝમમાં હોય છે.

આખરે, ઉપવાસ એ કોઈ હાર માની ગયેલા માણસની નિશાની નથી. તે એક એવા માણસની જાહેરાત છે જે કહે છે કે, “મારી પાસે તમને આપવા માટે હવે કોઈ દલીલ નથી બચી, પણ મારી પાસે મારું શરીર છે અને હું તેને તમારી બહેરાશની યજ્ઞવેદી પર હોમી દેવા તૈયાર છું.” જ્યાં સુધી લોકશાહીમાં આ ‘સ્વૈચ્છિક પીડા’ ની ભાષા જીવંત છે, ત્યાં સુધી કોઈ પણ સત્તા સંપૂર્ણપણે નિરંકુશ નહીં થઈ શકે. વાંગચુકનો આ ઉપવાસ લદ્દાખના પહાડોમાં ભલે થઈ રહ્યો હોય, પણ તેની ગૂંજ છેક સંસદના ઘુમ્મટ સુધી સંભળાઈ રહી છે, કારણ કે સત્ય જ્યારે ભૂખ્યું હોય છે, ત્યારે તેનો અવાજ સૌથી વધુ ધારદાર હોય છે!

ઉપવાસનો ઇતિહાસ

● મહાત્મા ગાંધી (૧૯૩૨ – યરવડા જેલ): બ્રિટિશ સરકારના ‘કમ્યુનલ એવોર્ડ’ (દલિતો માટે અલગ મતદારમંડળ) વિરુદ્ધ ગાંધીજીએ જેલમાં જ આમરણ ઉપવાસ શરૂ કર્યા. આખા દેશમાં વ્યાપેલી ભારે નૈતિક ચિંતા અને દબાણને કારણે છેવટે બ્રિટિશ સલ્તનતે નમતું જોખવું પડ્યું અને ઐતિહાસિક ‘પૂના પેક્ટ’ પર હસ્તાક્ષર થયા. ગાંધીજીએ ઉપવાસને આત્મશુદ્ધિ અને રાજકીય દબાણનું અમોઘ શસ્ત્ર બનાવ્યું હતું.

● ટેરેન્સ મેકસ્વિની (૧૯૨૦ – બ્રિટિશ જેલ): આઇરિશ ક્રાંતિકારી અને કોર્ક શહેરના મેયર ટેરેન્સ મેકસ્વિનીએ બ્રિટિશ હુકુમત સામે જેલમાં જ ભૂખહડતાળ આદરી. ૭૪ દિવસ સુધી અન્નનો એક દાણો લીધા વિના તેઓ શહીદ થયા. તેમના આ બલિદાને આખા આયર્લેન્ડને બ્રિટન સામે સળગાવી દીધું અને વૈશ્વિક સ્તરે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યની નૈતિક આબરૂના લીરેલીરા ઉડાડી દીધા.

● પોટ્ટી શ્રીરામુલુ (1952 – મદ્રાસ): અલગ આંધ્ર રાજ્યની માંગણી સાથે ૫૬ દિવસ સુધી અન્ન-જળનો ત્યાગ કરનાર આ ગાંધીવાદી નેતાનું ઉપવાસ દરમિયાન જ અવસાન થયું. તેમના મૃત્યુ પછી ફાટી નીકળેલા પ્રચંડ જનઆક્રોશ સામે જવાહરલાલ નેહરુ જેવી શક્તિશાળી કેન્દ્ર સરકારે પણ ઝૂકવું પડ્યું અને ભારતમાં ભાષા આધારિત રાજ્યોની પુનઃરચનાનો નવો અધ્યાય શરૂ થયો.

● ઈરોમ શર્મિલા (૨૦૦૦-૨૦૧૬ – મણિપુર): મણિપુરમાંથી આર્મ્ડ ફોર્સીસ સ્પેશિયલ પાવર્સ એક્ટ (AFSPA) હટાવવા માટે ૧૬ વર્ષ (૫,૭૩૦ દિવસ) લાંબો સંઘર્ષ. સત્તાવાળાઓએ તેમને જેલમાં રાખીને નાકની નળી દ્વારા જબરદસ્તી લિક્વિડ ડાયેટ આપી જીવતા રાખવા પડ્યા હતા. માનવ ઇતિહાસની આ સૌથી લાંબી અને અજોડ અહિંસક લડત હતી.

બાયોલોજી ઑફ ફાસ્ટિંગ (વૈજ્ઞાનિક સત્ય):

તબીબી વિજ્ઞાન અનુસાર, ભૂખહડતાળના પ્રથમ ૨૪ થી ૪૮ કલાકમાં શરીર ગ્લુકોઝ વાપરે છે, ત્યારબાદ ચરબી  ઓગળે છે, અને છેલ્લે સ્નાયુઓ (Proteins) તૂટવા લાગે છે. જ્યારે કોઈ લોકપ્રિય વ્યક્તિ આ આખી પીડામાંથી સ્વેચ્છાએ પસાર થાય છે, ત્યારે ઓગળતું શરીર સત્તાધીશો માટે ‘રાજકીય ડાયનામાઈટ’ બની જાય છે, કારણ કે આ પીડા લાઈવ ટીવી અને સોશિયલ મીડિયા પર આખો દેશ પ્રત્યક્ષ જોઈ શકે છે!