મેટ્રો અને રેલવેમાં એન્ટિબાયોટિક-પ્રતિરોધક બેક્ટેરિયા: IIT મદ્રાસના સંશોધનનો ચોંકાવનારો ઘટસ્ફોટ

દેશભરમાં કરોડો મુસાફરો રોજિંદા પરિવહન માટે મેટ્રો અને લોકલ રેલવે નેટવર્ક પર આધાર રાખે છે. જોકે, આ પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટની જે સપાટીઓ આપણે વારંવાર સ્પર્શીએ છીએ તે માત્ર ધૂળ કે મેલથી જ નહીં, પરંતુ અદ્રશ્ય સૂક્ષ્મજીવોથી પણ ભરેલી હોઈ શકે છે. આઈઆઈટી મદ્રાસ (IIT Madras) દ્વારા તાજેતરમાં હાથ ધરાયેલા અભ્યાસમાં જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાની સપાટીઓ પર એન્ટિબાયોટિક દવાઓ સામે ટકી રહેતા અત્યંત જોખમી બેક્ટેરિયાના જનીનો (AMR Genes) મળી આવ્યા છે. ભારતની પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ સિસ્ટમમાં સપાટી પરના માઇક્રોબાયલ જગતનો નકશો તૈયાર કરતો આ સર્વપ્રથમ અને અત્યંત મહત્વનો સાયન્ટિફિક અભ્યાસ સાબિત થયો છે.

IIT મદ્રાસનું સંશોધન: ચેન્નઈ મેટ્રોના 80% નમૂનામાં મળ્યા સુપરબગ જીન્સ

પ્રતિષ્ઠિત જર્નલ ‘mSphere’ માં પ્રકાશિત અહેવાલ અનુસાર, સંશોધકોની ટીમે ચેન્નઈ મેટ્રોની બ્લુ અને ગ્રીન લાઈન પર આવેલા 12 મુખ્ય સ્ટેશનો અને ટ્રેનોમાંથી કુલ 96 નમૂના એકત્ર કર્યા હતા. આ સેમ્પલ્સ ખાસ કરીને મુસાફરો દ્વારા વારંવાર સ્પર્શ થતી વસ્તુઓ જેવી કે ટ્રેનના હેન્ડલ્સ, ટિકિટ વેન્ડિંગ મશીનો (TVM) અને ટિકિટ કાઉન્ટરની રેઇલિંગ્સ પરથી લેવાયા હતા. આ પૈકી 41 સેમ્પલના ડીએનએ એનાલિસિસમાં 80% થી વધુ નમૂનાઓમાં એન્ટિબાયોટિક સામે પ્રતિકાર દર્શાવતા 72 પ્રકારના જનીનો મળી આવ્યા હતા. વાર્ષિક 10.5 કરોડ મુસાફરો ધરાવતી ચેન્નઈ મેટ્રોમાં આ તારણો અત્યંત ગંભીર માનવામાં આવે છે.

ગંભીર રોગોની દવાઓને પણ મચક ન આપતા બેક્ટેરિયા

સંશોધનમાં સામે આવ્યું કે હેન્ડ રેઇલ કરતાં ટિકિટ વેન્ડિંગ મશીનો પર બેક્ટેરિયાની વિવિધતા સૌથી વધુ જોવા મળી હતી. આશરે 97% નમૂનાઓમાં 30 જેટલી માઇક્રોબાયલ પ્રજાતિઓ ઓળખાઈ હતી, જે સામાન્ય રીતે માટી, પાણી, હવા અને માનવ ત્વચા સાથે જોડાયેલી હોય છે. સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે આ નમૂનાઓમાં રિફામિસિન (Rifamycin) અને સલ્ફોનામાઇડ્સ (Sulfonamides) જેવી મહત્વની એન્ટિબાયોટિક દવાઓ સામે રક્ષણ આપતા જનીનો પણ સામેલ હતા. ઉલ્લેખનીય છે કે રિફામિસિન વર્ગની દવાઓ ક્ષય (ટીબી) જેવી જીવલેણ બીમારીઓની સારવારમાં વપરાય છે.

આ પણ વાંચો: સિલીગુડીમાં જવાનો સાથે રાજનાથ સિંહની દિવાળી: ‘યુદ્ધ હવે સરહદ નહીં, સોશિયલ મીડિયા પર પણ ખેલાય છે’

શું મુસાફરો માટે તાત્કાલિક જોખમ છે? વૈજ્ઞાનિકોની સ્પષ્ટતા

IIT મદ્રાસના ડેટા સાયન્સ અને AI વિભાગના પ્રોફેસર કાર્તિક રમણે આ અંગે સ્પષ્ટતા કરી છે કે આ જનીનો મળવાનો અર્થ એવો ક્યારેય નથી કે મુસાફરી કરતા તમામ લોકોને તાત્કાલિક કોઈ ગંભીર ચેપ લાગી જશે. આ સંશોધન માત્ર ડીએનએ પ્રોફાઇલિંગ પર આધારિત છે, જે એ પુરવાર નથી કરતું કે આ બેક્ટેરિયા સક્રિય રીતે રોગ ફેલાવી શકે તેમ છે કે નહીં. આપણા શરીર અને સામાન્ય વાતાવરણમાં પણ હજારો બેક્ટેરિયા કુદરતી રીતે હોય છે. જોકે, આ સંશોધન જાહેર સ્થળોએ સફાઈ પ્રોટોકોલ અને અંગત સ્વચ્છતા વધારવા માટે સ્પષ્ટ લાલબત્તી ધરે છે.

ચેન્નઈમાં સપાટી પર અને દિલ્હીના રેલવે સ્ટેશનો પર હવામાં પ્રદૂષણનું વાહન

સૂક્ષ્મજીવોનું આ જોખમ માત્ર દક્ષિણ ભારત પૂરતું સીમિત નથી. દિલ્હીના રેલવે સ્ટેશનો પર ‘સાયન્સ ઓફ ધ ટોટલ એન્વાયર્નમેન્ટ’ જર્નલમાં પ્રકાશિત અન્ય એક અભ્યાસમાં હવામાં તરતા સ્યુડોમોનાસ (Pseudomonas) અને મોરેક્સેલા (Moraxella) જેવા બેક્ટેરિયા મળી આવ્યા હતા. દિલ્હીની હવામાં રહેલા PM 2.5 ના સૂક્ષ્મ પ્રદૂષક કણો આ બેક્ટેરિયા માટે કેરિયર (વાહન) બની જાય છે, જે શ્વાસ દ્વારા ફેફસાંના ઊંડાણ સુધી પહોંચીને શ્વસનતંત્રના રોગોનું જોખમ વધારે છે. આમ, ચેન્નઈનો અભ્યાસ સપાટી (Surface) પરના અને દિલ્હીનો અભ્યાસ હવાઈ (Airborne) બેક્ટેરિયાના જોખમો ઉજાગર કરે છે.

વૈશ્વિક પ્રોજેક્ટ ‘MetaSUB’ અને ચેન્નઈની અનોખી માઇક્રોબાયલ સિગ્નેચર

આ અભ્યાસ વર્ષ 2015 થી કાર્યરત વૈશ્વિક પ્રોજેક્ટ ‘MetaSUB’ નો એક ભાગ છે, જે અંતર્ગત ન્યૂ યોર્ક સહિત વિશ્વના 60 થી વધુ શહેરોની સબવે સિસ્ટમનું મેપિંગ થયું છે. ચેન્નઈના ડેટાને વિશ્વના 31 અન્ય શહેરો સાથે સરખાવતાં 9 એવી બેક્ટેરિયલ પ્રજાતિઓ મળી આવી જે વિશ્વના અન્ય કોઈ શહેરની મેટ્રોમાં જોવા મળી નથી. ચેન્નઈનું દરિયાકાંઠાનું લોકેશન, ગરમ અને ભેજવાળી આબોહવા આ ખાસ પ્રકારના બેક્ટેરિયાના ઉછેર માટે જવાબદાર હોવાનું મનાય છે.

IIT મદ્રાસ મેટ્રો સંશોધનના મુખ્ય તારણો

કોઈપણ જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાને સંપૂર્ણપણે જીવાણુમુક્ત રાખવી અશક્ય છે, પરંતુ આ સંશોધન જાહેર આરોગ્ય તંત્ર માટે ચોક્કસ દિશાસૂચક છે. રેલવે અને મેટ્રો તંત્રએ ટિકિટ વેન્ડિંગ કિઓસ્ક અને હેન્ડ રેઇલ જેવી વારંવાર અડાતી સપાટીઓ માટે ખાસ ટાર્ગેટેડ સેનિટાઇઝેશન પ્રોટોકોલ અમલી બનાવવો જોઈએ અને સ્ટેશનો પર યોગ્ય વેન્ટિલેશન જાળવવું જોઈએ. સાથે જ, મુસાફરોએ પણ સાવચેતીના ભાગરૂપે મુસાફરી બાદ અને ભોજન પૂર્વે સાબુથી હાથ ધોવા અથવા સેનિટાઈઝરનો ઉપયોગ કરવાની પ્રાથમિક આદતો કેળવવી અનિવાર્ય છે.