સમગ્ર દેશની સ્કૂલોને ‘એ માલિક તેરે બંદે હમ’ ની પ્રાર્થના આપનાર સંગીતકાર વસંત દેસાઈનો અંત આટલો દર્દનાક કેમ?

કેટલાક કલાકારો એવા હોય છે જેઓ પોતાની પાછળ માત્ર સફળતા નથી મૂકી જતા, પણ એક આખી પેઢીના સંસ્કાર મૂકી જાય છે. હિન્દી સિનેમાના એવા જ એક ઋષિતુલ્ય સંગીતકાર એટલે વસંત દેસાઈ. જેમણે આખી જિંદગી પવિત્ર અને આત્માને શાંતિ આપતું સંગીત પીરસ્યું, તેમના જીવનનો અંત એક એવી ભયાનક દુર્ઘટનામાં થયો, જે સાંભળીને આજે પણ કાળજું કંપી જાય છે.

જ્યારે પણ કોઈ સરકારી શાળાના પ્રાર્થનાખંડમાંથી સવારના સમયે બાળકોના કોમળ અવાજમાં “એ માલિક તેરે બંદે હમ, ઐસે હો હમારે કરમ…” સંભળાય છે, ત્યારે એક અદભુત આધ્યાત્મિક શાંતિનો અનુભવ થાય છે. આ માત્ર એક ફિલ્મી ગીત (૧૯૫૭ ની ‘દો આંખે બારહ હાથ’) નથી, આ ભારતની લાખો સ્કૂલો અને જેલોની અધિકૃત પ્રાર્થના છે. તમને જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે આ પ્રાર્થના જ્યારે પાકિસ્તાનની એક જેલમાં વગાડવામાં આવી, ત્યારે ત્યાંના કેદીઓ પણ રડી પડ્યા હતા અને કરાંચીની ઘણી સ્કૂલોએ પણ તેને પોતાની રોજિંદી પ્રાર્થના બનાવી લીધી હતી. આટલું પવિત્ર અને સરહદો પાર કરી જતું સંગીત રચનાર સર્જકનું નામ હતું—વસંત દેસાઈ.

બોલીવુડના ૫૦ અને ૬૦ ના દાયકામાં જ્યારે ઓ. પી. નૈયર, શંકર-જયકિશન અને નૌશાદ સાહેબનો સિક્કો ચાલતો હતો અને ગ્લેમરસ ગીતો (ક્લબ સોંગ્સ) નો ટ્રેન્ડ શરૂ થઈ ગયો હતો, ત્યારે વસંત દેસાઈ એ સંગીતની દુનિયાના એક એવા ‘સાધુ’ હતા જેમણે ક્યારેય બજારના પ્રવાહમાં તણાઈને પોતાના સંગીત સાથે બાંધછોડ નહોતી કરી.

આ પણ વાંચો: ચાંદીપુરા વાયરસથી 14 દિવસમાં 5 બાળકના મોત, હિંમતનગર સિવિલમાં અલગ વોર્ડ શરૂ

૧. વી. શાંતારામનો પડછાયો અને શાસ્ત્રીય સંગીતની જીદ

વસંત દેસાઈનું સંગીત ક્યારેય ‘ચીપ’ કે માત્ર પૈસા કમાવવા માટે નહોતું બનતું. તેમની સફર મહાન ફિલ્મમેકર વી. શાંતારામના ‘રાજકમલ કલામંદિર’ સાથે અતૂટ રીતે જોડાયેલી હતી. શાંતારામની ફિલ્મોના સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોને સંગીતમાં ઢાળવાનું કામ વસંત દેસાઈ જ કરી શકતા હતા.

જ્યારે શાંતારામે ૧૯૫૫ માં ‘ઝનક ઝનક પાયલ બાજે’ બનાવી, ત્યારે ડિસ્ટ્રીબ્યુટર્સે ચેતવણી આપી હતી કે સંપૂર્ણ શાસ્ત્રીય નૃત્ય અને સંગીત પર આધારિત આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ડૂબી જશે. પણ વસંત દેસાઈએ ઉસ્તાદ અમીર ખાન, પંડિત શિવકુમાર શર્મા (સંતુરવાદક) અને લતા મંગેશકરને ભેગા કરીને એવું શુદ્ધ શાસ્ત્રીય સંગીત પીરસ્યું કે ફિલ્મ સુપરહિટ થઈ ગઈ! તેમણે સાબિત કરી દીધું કે જો સંગીત આત્માથી બન્યું હોય, તો દર્શકો તેને માથા પર ચડાવે છે. એ પછી ‘ગૂંજ ઉઠી શહનાઈ’ માં ઉસ્તાદ બિસ્મિલ્લાહ ખાનની શરણાઈનો જે જાદુ વસંત દેસાઈએ પડદા પર રજૂ કર્યો, તે આજે પણ એક માસ્ટરપીસ ગણાય છે.

૨. ‘ગુડ્ડી’ નું બોલે રે પપીહરા: વાણી જયરામની શોધ

વસંત દેસાઈ હંમેશા નવા અને યોગ્ય અવાજની શોધમાં રહેતા. ૧૯૭૧ માં હૃષીકેશ મુખર્જી ‘ગુડ્ડી’ (જયા ભાદુરીની ડેબ્યુ ફિલ્મ) બનાવી રહ્યા હતા. તેમાં એક એવા ગીતની જરૂર હતી જે એક સ્કૂલગર્લની નિર્દોષતા પણ દર્શાવે અને શાસ્ત્રીય સંગીતની ઊંડાઈ પણ ધરાવે.

આ સમયે વસંત દેસાઈએ એક બિલકુલ નવા જ અવાજને તક આપી—વાણી જયરામ! મલ્હાર રાગ પર આધારિત એ ગીત “બોલે રે પપીહરા” જ્યારે રિલીઝ થયું, ત્યારે તેણે આખા દેશમાં તહેલકો મચાવી દીધો. એ જમાનામાં જ્યારે લતા મંગેશકર અને આશા ભોંસલે સિવાય કોઈ ગાયિકાને ચાન્સ મળવો લગભગ અશક્ય હતો, ત્યારે વસંત દેસાઈએ વાણી જયરામને રાતોરાત સ્ટાર બનાવી દીધા હતા. ગુડ્ડી ફિલ્મનું જ બીજું એક ગીત “હમકો મન કી શક્તિ દેના…” પણ દેશની બીજી સૌથી લોકપ્રિય શાળાની પ્રાર્થના બની ગયું!

૩. ‘આશીર્વાદ’ નું રેપ સોંગ: ૧૯૬૮ માં હિન્દી સિનેમાનું પહેલું ‘રેપ’ (Rap)

સામાન્ય રીતે લોકોને એવું લાગે છે કે વસંત દેસાઈ માત્ર ભજનો અને શાસ્ત્રીય સંગીત જ બનાવતા હતા. પણ તેમનામાં એક અદભુત ‘આધુનિકતા’ પણ હતી.

૧૯૬૮ માં હૃષીકેશ મુખર્જીની ફિલ્મ ‘આશીર્વાદ’ આવી. આ ફિલ્મમાં અશોક કુમાર પાસે એક ગીત ગવડાવવાનું હતું. વસંત દેસાઈએ આ ગીતને કોઈ પારંપરિક ધૂનમાં ઢાળવાને બદલે અશોક કુમાર પાસે એકદમ ફાસ્ટ ‘રિધમિક’ શૈલીમાં બોલાવડાવ્યું. એ ગીત હતું: “રેલગાડી રેલગાડી… છુક છુક છુક છુક”. આજે સંગીતના ઇતિહાસકારો માને છે કે ભારતીય સિનેમાનું આ સૌપ્રથમ ‘રેપ સોંગ’ (Rap Song) હતું, જે વસંત દેસાઈ જેવા ટ્રેડિશનલ સંગીતકારના દિમાગમાંથી જન્મ્યું હતું!

૪. નિયતિની એ ક્રૂર મજાક: ૨૨ ડિસેમ્બર, ૧૯૭૫ ની ગોઝારી સાંજ

જે વ્યક્તિએ આખી જિંદગી માત્ર મધુરતા, શાંતિ અને ભક્તિનું સંગીત આપ્યું, તેનું મૃત્યુ એટલું શાંતિપૂર્ણ નહોતું.

૨૨ ડિસેમ્બર, ૧૯૭૫ ની સાંજ હતી. ૬૩ વર્ષના વસંત દેસાઈ મુંબઈના ચર્ચગેટ વિસ્તારમાં આવેલા પોતાના બિલ્ડિંગ (કુમાર કો-ઓપરેટિવ હાઉસિંગ સોસાયટી) ના લિફ્ટ પાસે ઊભા હતા. તેઓ રેકોર્ડિંગ પૂરું કરીને થાક્યા-પાદ્યા ઘરે આવ્યા હતા. લિફ્ટનો જૂનો દરવાજો ખુલ્યો. વસંત દેસાઈ હજુ તો લિફ્ટની અંદર પગ મૂકી જ રહ્યા હતા ત્યારે જ કોઈ યાંત્રિક ખામી સર્જાઈ. લિફ્ટનો આઉટર દરવાજો બંધ થયા વિના જ, અચાનક લિફ્ટ ઉપરની તરફ ધસી ગઈ!

આ ઘટના એટલી ઝડપી હતી કે તેમને બચવાની કોઈ તક જ ન મળી. બે માળની વચ્ચે લિફ્ટ અને દીવાલની વચ્ચે વસંત દેસાઈ ભયાનક રીતે કચડાઈ ગયા. તેમનું ઘટનાસ્થળે જ અત્યંત કમકમાટીભર્યું મૃત્યુ થયું. જ્યારે આ સમાચાર ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં પહોંચ્યા, ત્યારે વી. શાંતારામ, હૃષીકેશ મુખર્જી અને આખી ઈન્ડસ્ટ્રી સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. કોઈ માની જ નહોતું શકતું કે ‘એ માલિક તેરે બંદે હમ’ લખાવનાર અને કમ્પોઝ કરનાર એક સંત સમાન માણસને ઈશ્વર આવી ક્રૂર મોત આપી શકે.

જિંદગી ખતમ થઈ, પણ સૂર કાયમ રહ્યા

વસંત દેસાઈનું જવું એ ભારતીય સિનેમાના એક અત્યંત શુદ્ધ, પવિત્ર અને શાસ્ત્રીય યુગનો અંત હતો. તેમની પાસે કોઈ પી.આર. એજન્સી નહોતી, તેઓ ફિલ્મી પાર્ટીઓમાં ભાગ્યે જ જતા અને તેમણે ક્યારેય બોક્સ-ઓફિસની રેસમાં દોડવા માટે પોતાના સંગીતના સિદ્ધાંતો સાથે દગો નહોતો કર્યો.

આજે જ્યારે આપણે ફિલ્મોમાં માત્ર મશીનથી બનેલો ઘોંઘાટ સાંભળીએ છીએ, ત્યારે વસંત દેસાઈની કમી સૌથી વધુ વર્તાય છે. કિસ્મત ભલે ગમે તેટલી ક્રૂર હોય, પણ વસંત દેસાઈના સૂરને તે ક્યારેય મારી શકી નથી. આજે પણ જ્યારે કોઈ ખૂણેથી “જો લડે દીન કે હેત…” કે “તેરે સૂર ઔર મેરે ગીત” કાને પડે છે, ત્યારે એ ભૂલાયેલા સંગીતકારની મહાનતા મસ્તક ઝુકાવવા મજબૂર કરી દે છે.

સિનેમા ટ્રીવિયા

પહેલો પડાવ એક્ટિંગ: મૂળ ગોવાના વસંત દેસાઈએ પોતાની કારકિર્દી સંગીતકાર તરીકે નહીં, પણ પ્રભાત ફિલ્મ કંપનીમાં એક સામાન્ય એક્ટર તરીકે શરૂ કરી હતી!

મરાઠી સિનેમાના ભગવાન: હિન્દી સિનેમાની સાથે સાથે તેમણે મરાઠી સિનેમા અને રંગભૂમિમાં પણ અદભુત યોગદાન આપ્યું હતું. ‘શ્યામચી આઈ’ (જેણે ભારતનો સૌપ્રથમ નેશનલ એવોર્ડ ફોર બેસ્ટ ફિલ્મ જીત્યો હતો) નું સંગીત પણ વસંત દેસાઈનું જ હતું.

મુક પરફોર્મન્સ:  વી. શાંતારામની ફિલ્મ ‘દો આંખે બારહ હાથ’ માં જ્યાં છેલ્લે જેલર (શાંતારામ) નું મૃત્યુ થાય છે અને આત્મા આકાશ તરફ જાય છે, ત્યાં વસંત દેસાઈએ એકદમ ‘મૌન’નો ઉપયોગ કર્યો હતો, જે એ સમયના ભારતીય સિનેમામાં એક ક્રાંતિકારી પ્રયોગ ગણાયો હતો.