મોરોક્કોથી સ્પેનમાં માત્ર ૨૪ કલાકમાં ઘૂસેલા ૪૯,૦૦૦ શરણાર્થીઓ પાછળ કઈ જિયો-પોલિટિકલ ગેમ રમાઈ રહી છે?

આફ્રિકા ખંડના નકશા પર ઉત્તરમાં સાવ ટોચ પર આવેલો એક નાનકડો ટુકડો, જે છે તો આફ્રિકામાં, પણ તેના પર રાજ સ્પેન (યુરોપ) નું ચાલે છે! આ વિસ્તારનું નામ છે ‘સ્યુટા’ (Ceuta). છેલ્લા ૪૮ કલાકથી આ નાનકડો વિસ્તાર આખી દુનિયાના મીડિયા માટે હેડલાઇન બની ગયો છે. મોરોક્કોની સરહદ કૂદીને, જાળીઓ તોડીને અને જીવના જોખમે દરિયો તરીને માત્ર ૨૪ કલાકમાં લગભગ ૪૯,૦૦૦ જેટલા શરણાર્થીઓ સ્યુટામાં ઘૂસી ગયા છે! આ કોઈ સામાન્ય ઘૂસણખોરી નથી. ૧૯ લોકો દરિયામાં ડૂબી ગયા છે, સ્પેને પોતાની મિલિટરી ઉતારી દીધી છે અને યુરોપિયન યુનિયન (EU) ના શ્વાસ અધ્ધર થઈ ગયા છે. ગરીબ દેશો હવે ગરીબી અને બેરોજગારીને મહાસત્તાઓ સામે ઘુસણખોરી કરીને કેવી રીતે ‘કૂટનીતિક હથિયાર’ વાપરી રહ્યા છે?

તમે કોઈ હોલીવુડની એપોકેલિપ્ટિક (દુનિયાના અંત વાળી) ફિલ્મ જોતા હોવ, તેમાં ઝોમ્બીઓનું ટોળું જે રીતે જીવ પર આવીને ઊંચી દીવાલો કૂદવાનો પ્રયાસ કરતું હોય, બરાબર એવા જ ભયાનક દ્રશ્યો અત્યારે સ્પેન અને મોરોક્કોની બોર્ડર પર સર્જાયા છે. હજારોની સંખ્યામાં યુવાનો, સ્ત્રીઓ અને બાળકો પ્લાસ્ટિકના ડબ્બાઓ અને ટ્યૂબ પકડીને ભૂમધ્ય સમુદ્ર (Mediterranean Sea) માં કૂદી રહ્યા છે, માત્ર એ આશાએ કે કોઈક રીતે તેઓ સ્પેનની હદમાં પહોંચી જાય.

સ્પેન અને મોરોક્કો વચ્ચે વર્ષોથી માઇગ્રેશનનો મુદ્દો સળગતો રહ્યો છે, પરંતુ એક જ દિવસમાં ૪૯,૦૦૦ લોકોનું સરહદ પાર કરી જવું—આ યુરોપિયન યુનિયનના ઇતિહાસમાં સરહદ તૂટવાની સૌથી મોટી અને અભૂતપૂર્વ ઘટના છે. સ્પેનના વડાપ્રધાન પેડ્રો સાંચેઝ અને ઈન્ટિરિયર મિનિસ્ટરને તાત્કાલિક સેના મોકલવાની ફરજ પડી છે. પણ આટલા બધા લોકો અચાનક કેમ એકસાથે સરહદ પર તૂટી પડ્યા? આ કોઈ અકસ્માત નથી, આ એક બહુ મોટી જિયો-પોલિટિકલ રમત છે, જેને સમજવા માટે આપણે આખી ઘટનાનું ઊંડું પોસ્ટમોર્ટમ કરવું પડશે.

‘સ્યુટા’ ની અનોખી ભૂગોળ: આફ્રિકામાં આવેલો યુરોપનો દરવાજો

સૌથી પહેલા એ સમજીએ કે શરણાર્થીઓ સ્પેનના કોઈ મેઈનલેન્ડ (મુખ્ય ભૂમિ) પર નથી ગયા, તેઓ ‘સ્યુટા’ માં ગયા છે. સ્યુટા અને મેલિલા (Melilla) એ આફ્રિકાના ખંડ પર આવેલા સ્પેનના બે ઓટોનોમસ (સ્વાયત્ત) શહેરો છે. ૧૫૮૦  થી સ્પેનનો તેના પર કબ્જો છે. ભૌગોલિક રીતે તે આફ્રિકામાં છે, પણ રાજકીય રીતે તે ‘યુરોપિયન યુનિયન’ (EU) નો હિસ્સો છે!

આનો અર્થ એ થયો કે આખી આફ્રિકા ખંડ અને યુરોપ વચ્ચે માત્ર આ જ એક એવી જગ્યા છે જ્યાં ‘જમીન માર્ગે’ સરહદ જોડાયેલી છે. મોરોક્કો કે સબ-સહારા આફ્રિકાના ગરીબ યુવાનો માટે હજારો કિલોમીટર સમુદ્ર પાર કરવા કરતા, સ્યુટાની વાડ કૂદી જવી એ યુરોપમાં પ્રવેશવાનો સૌથી શોર્ટકટ રસ્તો છે. જો તમે એકવાર સ્યુટાની હદમાં પહોંચી ગયા, તો કાયદેસર રીતે તમે યુરોપમાં પ્રવેશી ગયા છો, અને પછી સ્પેન તમને આસાનીથી કાઢી મૂકી શકતું નથી.

‘વેપનાઇઝ્ડ માઇગ્રેશન’ : મોરોક્કોની ખતરનાક ચાલ

ઇન્ટરનેશનલ રિલેશન્સમાં ‘વેપનાઇઝ્ડ માઇગ્રેશન’ એક બહુ જાણીતો શબ્દ બની ગયો છે. તેનો અર્થ એ થાય કે જ્યારે કોઈ નાનો કે ગરીબ દેશ મોટી મહાસત્તા પાસે પોતાની શરતો મનાવવા માંગતો હોય, ત્યારે તે મિલિટરી હુમલો કરવાને બદલે, લાખો શરણાર્થીઓને જાણીજોઈને સરહદ પાર કરવાની છૂટ આપી દે છે. આનાથી સામેવાળા દેશનું અર્થતંત્ર અને કાયદા-વ્યવસ્થા પડી ભાંગે છે.

૨૦૨૧ માં પણ જ્યારે સ્પેને પશ્ચિમ સહારાના એક બળવાખોર નેતાને પોતાના દેશમાં મેડિકલ ટ્રીટમેન્ટ આપી, ત્યારે મોરોક્કોએ ગુસ્સામાં આવીને સરહદ પરથી પોતાની પોલીસ હટાવી લીધી હતી અને ૮,૦૦૦ થી ૧૦,૦૦૦ લોકોને સ્પેનમાં ઘૂસી જવા દીધા હતા. આ વખતે પણ સ્પેને અલ્જીરિયા (જે મોરોક્કોનો કટ્ટર દુશ્મન છે) ની મુલાકાત લીધી અને સંબંધો સુધાર્યા, તેનો બદલો લેવા અને સ્પેનને દબાણમાં લાવવા મોરોક્કોની પોલીસે અચાનક ‘આંખ આડા કાન’ કર્યા અને ૪૯,૦૦૦ લોકોને સરહદ કૂદવા માટે મોકળું મેદાન આપી દીધું હોવાની પૂરેપૂરી શક્યતા છે.

મોરોક્કોના યુવાનોની ભયાનક ‘પુશ એન્ડ પુલ’ સાયકોલોજી

આ શરણાર્થીઓ કોણ છે? રિપોર્ટ્સ મુજબ, મોરોક્કોમાં ૧૫ થી ૨૪ વર્ષના યુવાનોમાં બેરોજગારીનો દર ૩૭% ની ભયાનક સપાટીએ છે. આર્થિક સંકટ, મોંઘવારી અને રાજકીય આઝાદીના અભાવે આ યુવાનો પોતાના દેશથી કંટાળી ગયા છે. આ તેમને દેશ છોડવા માટેનું ‘પુશ ફેક્ટર’ છે.

બીજી તરફ, સ્પેન અને યુરોપમાં રહેલો આર્થિક વિકાસ, માનવાધિકાર કાયદાઓ અને ‘નવા જીવન’ ની આશા એ ‘પુલ ફેક્ટર’ એટલે કે આકર્ષક તત્વ છે. તાજેતરમાં સ્પેનની અદાલતોએ આપેલા અમુક માનવીય ચુકાદાઓ મુજબ, દરિયામાં તરતા પકડાયેલા માઇગ્રન્ટ્સને કાનૂની પ્રક્રિયા વિના સીધા જ પરત મોકલી શકાતા નથી. આ છટકબારીનો ફાયદો ઉઠાવવા માટે હ્યુમન સ્મગલિંગ (માનવ તસ્કરી) કરતી ગેંગ્સ યુવાનોને ઉશ્કેરી રહી છે કે “અત્યારે જ કૂદી પડો, કાયદો તમને બચાવી લેશે.” પરિણામે, યુવાનો પોતાના જીવની પરવા કર્યા વિના ભૂમધ્ય સમુદ્રના ખતરનાક મોજાઓ વચ્ચે કૂદી રહ્યા છે.

યુરોપિયન યુનિયનમાં પડેલી તિરાડ અને રાજકીય ભૂકંપ

૪૯,૦૦૦ લોકોનું એકસાથે ઘૂસી આવવું એ માત્ર સ્પેન માટે નહીં, પણ આખા યુરોપ માટે ખતરાની ઘંટી છે. ‘શેનજેન એગ્રીમેન્ટ’ (Schengen Area) ને કારણે યુરોપના દેશો વચ્ચે કોઈ સરહદી ચેકિંગ નથી. એટલે કે જો આ શરણાર્થીઓ સ્પેનમાં સેટ થઈ જાય, તો તેઓ આસાનીથી ફ્રાન્સ, જર્મની કે ઈટાલી જઈ શકે છે.

આ જ કારણસર ઈટાલી અને ફ્રાન્સ જેવા પાડોશી દેશોએ અત્યારથી જ સ્પેન પર આકરા પ્રહારો શરૂ કરી દીધા છે. જો સ્પેન પોતાની સરહદ નહીં સાચવે, તો ઈટાલી સ્પેન સરહદે ચેકિંગ કડક કરી દેશે તેવી ધમકીઓ મળી રહી છે. આમ, એક તરફ આફ્રિકાના શરણાર્થીઓ છે, અને બીજી તરફ યુરોપના દેશો અંદર અંદર બાખડી પડ્યા છે.

લોખંડની જાળીઓથી ‘ભૂખ’ રોકી શકાતી નથી

આ આખી કટોકટી એ ગ્લોબલ કેપિટલિઝમ (વૈશ્વિક મૂડીવાદ) અને વિકસિત દેશોની નીતિઓ પર બહુ મોટો સવાલ છે. સ્યુટાની સરહદ પર સ્પેને દુનિયાની સૌથી હાઇ-ટેક અને ઊંચી ડબલ-લેયર સેન્સરવાળી ફેન્સિંગ (વાડ) લગાવી છે. પરંતુ, જ્યારે કોઈ માણસ બેરોજગારી અને ગરીબીથી ત્રસ્ત હોય અને તેની પાસે ગુમાવવા માટે કંઈ જ ન બચ્યું હોય, ત્યારે દુનિયાની કોઈ આધુનિક ટેકનોલોજી કે મિલટરી તેને રોકી શકતી નથી.

જ્યાં સુધી યુરોપ પોતાના દરવાજા બંધ કરીને માત્ર અંદર જ વિકાસ કરશે અને આફ્રિકાના દેશોને ગરીબીમાં સડવા દેશે, ત્યાં સુધી આ ‘માનવ બોમ્બ’ ફૂટતા રહેશે. સમસ્યાનો ઈલાજ સ્યુટામાં મિલટરી મોકલવામાં નથી, પણ મોરોક્કો અને આફ્રિકામાં રોજગારી અને સામાજિક સુરક્ષા ઊભી કરવામાં છે. બાકી, માણસની ભૂખ અને સપનાઓને કોઈ વિઝા કે કાંટાળી તાર ક્યારેય રોકી શકી નથી, અને રોકી શકશે પણ નહીં!

સ્યુટા ક્રાઈસીસના ૩ ચોંકાવનારા તથ્યો

માઈક્રો એરિયા અને મેક્રો પ્રેશર: સ્યુટાનું કુલ ક્ષેત્રફળ માત્ર ૧૮.૫ ચોરસ કિલોમીટર છે! અને તેની વસ્તી આશરે ૮૫,૦૦૦ છે. હવે કલ્પના કરો કે એક નાના ગામડા જેવડા વિસ્તારમાં એક જ દિવસમાં ૪૯,૦૦૦ નવા લોકો ઘૂસી આવે, તો ત્યાંની હોસ્પિટલ, કાયદો અને રિસેપ્શન સેન્ટર્સનું શું થાય? અત્યારે સ્યુટામાં શરણાર્થી કેમ્પમાં ભારે કટોકટી સર્જાઈ છે.

સુપ્રીમ કોર્ટનો ‘માનવાધિકાર’ ચુકાદો:  સ્પેનના માનવાધિકાર કાયદાઓ મુજબ દરિયામાંથી પકડેલા લોકોને તાત્કાલિક ડિપોર્ટ કરી શકાતા નથી. આ જ કાનૂની માનવતાનો ફાયદો ઉઠાવીને સ્મગલરોએ શરણાર્થીઓને દરિયાઈ માર્ગે જવા પ્રોત્સાહિત કર્યા, જેના કારણે ૧૯ નિર્દોષ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યો.

ગ્લોબલ ડીલ: યુરોપિયન બોર્ડર એજન્સી ‘Frontex’ હવે સ્પેનની મદદે આવી છે. મોરોક્કો પણ પોતાની આંતરરાષ્ટ્રીય છબી સુધારવા માટે હવે પોતાના જ દેશના યુવાનો પર વોટર કેનન (પાણીનો મારો) ચલાવીને તેમને પાછા ધકેલી રહ્યું છે. સરહદ પર સર્જાયેલી અરાજકતા સાબિત કરે છે કે ગરીબ દેશો પણ જ્યારે મહાસત્તાઓ સાથે ડીલ કરે છે, ત્યારે સ્થિતિ કેટલી જટિલ બને છે