ઈરાનનો 7 દિવસનો યુદ્ધવિરામ પ્રસ્તાવ ટ્રમ્પે ફગાવ્યો: હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીને ‘ટ્રમ્પ સ્ટ્રેટ’ દર્શાવતો નવો નકશો પોસ્ટ કરી બોમ્બમારાની આપી ચેતવણી
પશ્ચિમ એશિયામાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો ભૌગોલિક-રાજકીય સંઘર્ષ હવે અત્યંત સંવેદનશીલ અને સ્ફોટક મોડ પર પહોંચી ગયો છે. વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાની જીવાદોરી સમાન હોર્મુઝ સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) પરનો દરિયાઈ માર્ગ ફરી શરૂ કરવા અને પરમાણુ મંત્રણા પુનઃજીવિત કરવા માટે ઈરાને મૂકેલા 7 દિવસના શરતી યુદ્ધવિરામના પ્રસ્તાવને યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સદંતર ફગાવી દીધો છે. આટલું જ નહીં, ટ્રમ્પે પોતાના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર એક વિવાદાસ્પદ નકશો જાહેર કરીને આ વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગને સીધો “ટ્રમ્પ સ્ટ્રેટ” તરીકે દર્શાવ્યો છે. ટ્રમ્પના આ આક્રમક વલણ અને તેહરાન પર નવેસરથી બોમ્બમારો કરવાની અપાયેલી ધમકીથી વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં ખળભળાટ મચી ગયો છે.
ઈરાનની 7 દિવસની સમયમર્યાદા સાથેની ઓફર શું હતી?
ધ વોશિંગ્ટન પોસ્ટના અહેવાલ અનુસાર, ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ હોર્મુઝ સામુદ્રધુનીમાંથી સામાન્ય શિપિંગ વ્યવહાર પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે વોશિંગ્ટન સમક્ષ એક ફ્રેમવર્ક પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો. અરાઘચીએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જો અમેરિકા જરૂરી શરતો સ્વીકારે, તો માત્ર 7 દિવસની અંદર આ વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગ તમામ વ્યાપારી જહાજો માટે ખોલી દેવામાં આવશે. આ યોજના હેઠળ ઈરાને નીચે મુજબની મહત્વની માંગણીઓ મૂકી હતી:
ઈરાની બંદરો પરથી યુએસ નૌકાદળ દ્વારા લાદવામાં આવેલી નાકાબંધી તાત્કાલિક હટાવવી.
ઈરાનના તેલ વેચાણ પર લાદવામાં આવેલા આર્થિક પ્રતિબંધોમાં સંપૂર્ણ મુક્તિ આપવી.
લેબનોનને આવરી લેતા વિસ્તૃત યુદ્ધવિરામ કરારનું અમેરિકા અને સાથી પક્ષો દ્વારા ચુસ્ત પાલન કરવું.
પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે નવેસરથી કાયદેસર રાજદ્વારી વાટાઘાટો શરૂ કરવી.
ટ્રમ્પનો આકરો ઇનકાર: ‘ઈરાનને ક્યારેય અણુબોમ્બ બનાવવા નહીં દઈએ’
યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનની આ ઓફરને સહેજ પણ ગણકાર્યા વિના સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ફગાવી દીધી હતી. ટ્રમ્પે ખુલ્લો પડકાર ફેંકતા વચન આપ્યું હતું કે તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન ઈરાન ક્યારેય પરમાણુ બોમ્બ બનાવી શકશે નહીં. તેમણે ઊંડી શંકા વ્યક્ત કરી હતી કે તેહરાન વોશિંગ્ટનની કડક માંગણીઓ પૂર્ણ કરવા માટે સક્ષમ કે પ્રામાણિક છે. સાથે જ તેમણે કડક ચેતવણી ઉચ્ચારી હતી કે જો ઈરાન પોતાની જીદ પર અડગ રહેશે, તો અમેરિકી સેના દ્વારા તેના સૈન્ય અને વ્યૂહાત્મક મથકો પર નવેસરથી બોમ્બમારો કરવાની પૂરી શક્યતા રહેલી છે.
‘હોર્મુઝ’ બન્યું ‘ટ્રમ્પ સ્ટ્રેટ’: અમેરિકી ક્ષેત્ર જાહેર કરવાની વિચારણા
ઈરાન સાથેના તણાવ વચ્ચે ટ્રમ્પે ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર નવો નકશો શેર કરીને આ જળમાર્ગનું નામ “ટ્રમ્પ સ્ટ્રેટ” દર્શાવ્યું હતું. આ અગાઉ ઓગસ્ટ મહિનામાં પણ તેમણે આ સામુદ્રધુનીને અમેરિકાનો “નવો પ્રદેશ” (US Territory) બનાવવાનો વિચાર રજૂ કર્યો હતો. પોતાના આ વિચારને “મહાન આઈડિયા” ગણાવતાં ટ્રમ્પે જણાવ્યું હતું કે, “અમેરિકા પહેલેથી જ નૌકાદળની નાકાબંધી દ્વારા આ સામુદ્રધુની પર સંપૂર્ણ સૈન્ય નિયંત્રણ ધરાવે છે. તેથી તેને સત્તાવાર રીતે યુએસ પ્રદેશ જાહેર કરવો યોગ્ય ગણાશે.” ટ્રમ્પે સ્વીકાર્યું હતું કે ઈરાન સમુદ્રમાં લેન્ડમાઈન્સ (દરિયાઈ ખાણો) પાથરીને વૈશ્વિક શિપિંગને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે, પરંતુ અમેરિકી નેવલ બ્લોકેડ અત્યંત અસરકારક હોવાનો દાવો કર્યો હતો.
વિવાદના કેન્દ્રમાં રહેલી બંને દેશોની સ્થિતિ અને શરતો
| વિગત | ઈરાનનું વલણ / માંગણીઓ | અમેરિકાનું વલણ / ટ્રમ્પનો પ્રતિસાદ |
| હોર્મુઝ જળમાર્ગ | 7 દિવસમાં સામાન્ય નેવિગેશન શરૂ કરવાની ઓફર | જળમાર્ગને ‘ટ્રમ્પ સ્ટ્રેટ’ દર્શાવી સંપૂર્ણ યુએસ નિયંત્રણનો દાવો |
| સૈન્ય નાકાબંધી | ઈરાની બંદરો પરથી યુએસ નેવલ બ્લોકેડ હટાવવાની શરત | નાકાબંધી યથાવત્ રાખી નવેસરથી બોમ્બમારાની ચેતવણી |
| તેલ અને પ્રતિબંધો | ક્રૂડ ઓઈલના વૈશ્વિક વેચાણ પરના પ્રતિબંધો નાબૂદ કરવા | ઈરાની શાસનની નીતિઓ સામે કોઈ પણ છૂટછાટ આપવાનો ઇનકાર |
| પરમાણુ મંત્રણા | સમાન દરજ્જે પરમાણુ કાર્યક્રમ પર પુનઃ વાટાઘાટો | ઈરાનને પરમાણુ બોમ્બ મેળવતા કાયમ માટે રોકવાનો સંકલ્પ |
| પ્રાદેશિક સુરક્ષા | લેબનોન સહિત સમગ્ર ક્ષેત્રમાં યુદ્ધવિરામ લાગુ કરવો | તેહરાનની શરતો અવાસ્તવિક ગણાવી પ્રસ્તાવ ફગાવી દીધો |
વૈશ્વિક તેલ બજાર અને યુએસની મધ્ય-ગાળાની ચૂંટણી પર દબાણ
હોર્મુઝ સામુદ્રધુની એ વિશ્વની સૌથી મહત્વપૂર્ણ એનર્જી ચોકપોઇન્ટ છે. વર્તમાન લશ્કરી તણાવ અને નાકાબંધી પૂર્વે દુનિયાભરમાં સમુદ્ર માર્ગે સપ્લાય થતા કુલ ક્રૂડ ઓઇલ અને લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) નો આશરે 1/5 ભાગ (20%) આ સાંકડી સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થતો હતો. આ વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગ બંધ થવાથી અને માલવાહક જહાજોની અવરજવર ખોરવાઈ જવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય તેલના ભાવમાં ભડકો થયો છે. અમેરિકામાં નજીક આવી રહેલી મધ્ય-ગાળાની (મિડ-ટર્મ) ચૂંટણીઓ પહેલાં વધતી મોંઘવારી અને ઉર્જા સંકટના કારણે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર પર પણ સ્થાનિક સ્તરે મોટું રાજકીય દબાણ ઊભું થયું છે.
હોર્મુઝ સામુદ્રધુનીને ‘ટ્રમ્પ સ્ટ્રેટ’ તરીકે રજૂ કરવી અને 7 દિવસના પ્રસ્તાવને ફગાવી દેવો એ સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે અમેરિકા ઈરાન સામે કોઈ પણ પ્રકારની નરમાઈ દાખવવાના મૂડમાં નથી. વિશ્વના અર્થતંત્રને ચલાવતા દરિયાઈ માર્ગો જ્યારે સૈન્ય સંઘર્ષ અને પ્રતિષ્ઠાની લડાઈનો અખાડો બને છે, ત્યારે તેની સીધી કિંમત સમગ્ર વિશ્વએ ચૂકવવી પડે છે. જો બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી મડાગાંઠ નહીં ઉકેલાય અને યુએસ દ્વારા બોમ્બમારો કરવામાં આવશે, તો સમગ્ર મધ્ય પૂર્વમાં પૂર્ણ કક્ષાનું યુદ્ધ ભડકી શકે છે, જેનાથી વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા કટોકટીમાં મુકાઈ જશે.
