વી. કે. મૂર્તિના લેન્સમાંથી સર્જાયેલ ‘પ્યાસા’ નો અદ્રશ્ય જાદુ!

કલ્પના કરો કે ૧૯૫૭નું વર્ષ છે. મુંબઈના એક ધૂંધળા સ્ટુડિયોમાં કેમેરા પાછળ એક દૂબળો-પાતળો માણસ ઊભો છે. તેની પાસે કોઈ ડિજિટલ મોનિટર નથી, કોઈ કલર-ગ્રેડિંગ સોફ્ટવેર નથી, કે નથી કોઈ એઆઈ (AI) ગ્રાફિક્સ. સામે સેટ પર અંધકાર છવાયેલો છે. એ માણસ આંખો મીંચીને વિચાર કરે છે અને પછી સેટ પર એવી રીતે દીવાલો અને ગોખલાઓ પર પ્રકાશના શેરડા ફેંકે છે કે અંધારું પણ બોલવા લાગે છે! આ માણસનું નામ હતું—વેંકટરામા પંડિત કૃષ્ણમૂર્તિ, એટલે કે આપણા સિનેમાના મહાન સિનેમેટોગ્રાફર વી. કે. મૂર્તિ. જ્યારે કવિતા માત્ર કાગળ પર શબ્દોથી લખાઈ રહી હતી, ત્યારે વી. કે. મૂર્તિએ ‘પ્યાસા’ ફિલ્મમાં શ્યામ અને શ્વેત (Black & White) પડદા પર પ્રકાશ અને પડછાયાઓ વડે કવિતા કંડારી હતી. ગુરુ દત્તની સર્જન કૃતિ ‘પ્યાસા’ને આપણે આજે પણ ભૂલી શકતા નથી, તો તેની પાછળનું માત્ર કારણ સાહિર લુધિયાનવીના શબ્દો કે એસ. ડી. બર્મનનું સંગીત નથી; વી. કે. મૂર્તિનો એ જાદુઈ કેમેરા પણ છે જેણે માણસના આત્માની વેદનાને સ્ક્રીન પર કંડારી આપી હતી.

સિનેમામાં એક જૂની કહેવત છે: “ડિરેક્ટર ફિલ્મ વિચારશે, એક્ટર ફિલ્મ બોલશે, પણ કેમેરામેન ફિલ્મ અનુભવશે!” વી. કે. મૂર્તિ ભારતીય સિનેમાના એવા વિઝનરી હતા જેમણે કેમેરાને માત્ર એક થર્ડ-પર્સન તરીકે જોવાને બદલે, ફિલ્મની વાર્તાનું એક અદ્રશ્ય પાત્ર બનાવી દીધું હતું. ગુરુ દત્ત અને વી. કે. મૂર્તિની જોડી એ ભારતીય સિનેમાનો એવો સુવર્ણ યોગ હતો, જ્યાં ડિરેક્ટરનો આત્મા અને કેમેરામેનની આંખ એક થઈ ગયા હતા.

કિયારોસ્કુરોનો જાદુ: પ્રકાશ અને અંધકારનો દાર્શનિક સંગમ

ચિત્રકળાની દુનિયામાં એક ઈટાલિયન શબ્દ છે—’કિયારોસ્કુરો’ (Chiaroscuro). આનો અર્થ થાય છે: અત્યંત ઘેરા અંધકાર વચ્ચે પ્રકાશનો તીવ્ર ઉપયોગ કરીને દ્રશ્યમાં નાટ્યાત્મકતા અને ઊંડાણ ઊભું કરવું. રેમ્બ્રાન્ટ જેવા મહાન ચિત્રકારો આ ટેકનિક વાપરતા. ભારતીય સિનેમામાં આ શૈલી લાવનાર સૌથી મોટા માસ્ટર વી. કે. મૂર્તિ હતા.

‘પ્યાસા’ ની વાર્તા એવા કવિ ‘વિજય’ (ગુરુ દત્ત) ની છે, જેને આ સ્વાર્થી દુનિયા, તેના પોતાના ભાઈઓ અને તેની પ્રેમી પણ નકારી કાઢે છે. તેને આખી દુનિયા અંધકારમય લાગે છે. મૂર્તિ સાહેબે આ ખ્યાલને શબ્દોમાં નહીં, પણ કેમેરાની લાઇટિંગમાં ઉતાર્યો. ‘પ્યાસા’ નો દરેક ફ્રેમ જુઓ—જે પાત્ર સચ્ચાઈ કે પ્રેમનું પ્રતીક છે (જેમ કે ગુલાબો/વહીદા રહેમાન), તેના ચહેરા પર હંમેશા એક મૃદુ અને દિવ્ય પ્રકાશ (Soft light) હોઈ છે. જ્યારે સમાજના સ્વાર્થી લોકો અને તેના ભાઈઓ પર હંમેશા કડક અને તીક્ષ્ણ પડછાયાઓ (Harsh shadows) પડે છે. આ માત્ર સિનેમેટોગ્રાફી નહોતી, આ સિનેમાનું મનોવિજ્ઞાન હતું!

આ પણ વાંચો: ગ્રુપના તમામ પાઈલટોનું ફરજિયાત ડ્રગ સ્ક્રિનિંગ કરવાનો આદેશ, કડક સુરક્ષા પગલાં શરુ

‘વક્ત ને કિયા ક્યા હસીં સિતમ’: એક શૉટ જેણે ઇતિહાસ રચ્યો

‘પ્યાસા’ ફિલ્મનો ઉલ્લેખ વી. કે. મૂર્તિના એ આઇકોનિક બીમ શૉટ વગર સાવ અધૂરો છે. ગીત છે—”વક્ત ને કિયા ક્યા હસીં સિતમ, તુમ રહે ના તુમ, હમ રહે ના હમ…” એકદમ શાંત સેટ પર ગુરુ દત્ત અને વહીદા રહેમાન ઊભા છે. અચાનક સેટના અંધારામાં છત પરથી પ્રકાશનો એક પહોળો અને તીવ્ર શેરડો (Light beam) ત્રાંસો નીચે પડે છે અને એ પ્રકાશના શેરડાની વચ્ચે બંને પ્રેમીઓ એકબીજાને જોયા વગર પોતાની વેદના વ્યક્ત કરે છે. આજના જમાનામાં આવો શૉટ લેવો હોય તો લેપટોપ પર બેસીને CGI થી બે મિનિટમાં બની જાય. પણ ૧૯૫૬-૫૭માં સેટ પર એવો કોઈ પાવરફુલ લેમ્પ જ નહોતો જે આટલો ધૂંધળો અને સીધો પ્રકાશ આપી શકે!

વી. કે. મૂર્તિએ આ શૉટ માટે જે કીમિયાગરી કરી તે અદભુત હતી. તેમણે બપોરે સૂર્યપ્રકાશનો ઉપયોગ કરવાનું વિચાર્યું. તેમણે નટરાજ સ્ટુડિયોની છત પર એક મોટો કાચ તોડી નાખ્યો. સ્ટુડિયોની બહાર જમીન પર એક મહાકાય અરીસો (Mirror) ગોઠવ્યો જે સૂર્યના કિરણોને ઝીલીને છતના કાણા તરફ ફેંકતો હતો! છત પાસે બીજો અરીસો મૂકીને એ સૂર્યપ્રકાશને સેટ પર ત્રાંસો ડાયવર્ટ કરવામાં આવ્યો. પ્રકાશમાં ધૂળના કણો તરતા દેખાય તે માટે સેટ પર થોડો ધુમાડો ફેંકવામાં આવ્યો. પરિણામ? ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસનો સૌથી રોમેન્ટિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક દ્રશ્ય-માસ્ટરપીસ તૈયાર થઈ ગયો!

‘યે દુનિયા અગર મિલ ભી જાયે’: ક્રુસિફિક્સન (Crucifixion) અને માનવીય ત્રાસ

ફિલ્મનો ક્લાઇમેક્સ ભારતીય સિનેમાની સૌથી પાવરફુલ સિક્વન્સ ગણાય છે. જીવતો હોવા છતાં મૃત જાહેર કરાયેલો કવિ વિજય પોતાની જ શ્રદ્ધાંજલિ સભામાં અચાનક થિયેટરના દરવાજે આવીને ઊભો રહે છે.

અહીં વી. કે. મૂર્તિનો કેમેરો નીચેથી ઉપર (Low Angle) નો શૉટ લે છે. દરવાજામાંથી આવતા તીવ્ર બેક-લાઇટને કારણે ગુરુ દત્તનો ચહેરો કાળો દેખાય છે, પણ તેમનું શરીર બંને બાજુ દરવાજાના ચોકઠાને ટેકો આપીને એ રીતે ઊભું છે જાણે ઈસુ મસીહને ક્રોસ પર લટકાવવામાં આવ્યા હોય! કવિનું આ સિલ્હોટ (Silhouette) અને પાછળ વાગતું ગજબનાક ગીત—”યે મહલો, યે તખ્તો, યે તાજો કી દુનિયા…” દર્શકના રૂવાડાં ઊભાં કરી દે છે. મૂર્તિ સાહેબે એકપણ શબ્દ બોલ્યા વિના કેમેરાના એંગલથી સાબિત કરી દીધું કે આ સમાજે એક જીવંત કવિની બલિ ચડાવી દીધી છે.

બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટની ‘રંગઝીન’ દુનિયા

આજે આપણે 4K અને 8K માં રંગીન ફિલ્મો જોઈએ છીએ, પણ બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટમાં શૂટિંગ કરવું એ રંગીન ફિલ્મ કરતાં સો ગણું અઘરું હતું. કારણ કે ત્યાં તમારી પાસે લાલ, લીલો કે પીળો રંગ નથી હોતો. કેમેરામેને ગ્રેના ૨૫ અલગ-અલગ શેડ્સ વચ્ચે વિરોધાભાસ (Contrast) ઊભો કરવાનો હોય છે.

વી. કે. મૂર્તિ બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફિલ્મમાં ચહેરા પરના હાવભાવ અને ત્વચાના ટેક્સચરને ઉપસાવવા માટે ‘ક્લોઝ-અપ’ શૉટ્સના વિ વિધ પ્રોજેક્શન વાપરતા. ‘પ્યાસા’ માં વહીદા રહેમાનના ચહેરા પરનો શ્રદ્ધા અને પ્રેમનો ભાવ દર્શાવવા તેમણે ખાસ ‘સોફ્ટ ફોકસ’ લેન્સ વાપર્યા હતા. તેમની સિનેમેટોગ્રાફીના કારણે જ ‘TIME’ મેગેઝિને ‘પ્યાસા’ ને વિશ્વની ઓલ-ટાઈમ ૧૦૦ શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોમાં સ્થાન આપ્યું હતું.

આજે જ્યારે આપણે ફિલ્મો જોઈએ છીએ, ત્યારે ટેકનોલોજીની ભરમાર હોય છે પણ ફિલ્મની કૃતિમાંથી આત્મા ગાયબ હોય છે. વી. કે. મૂર્તિ એ જમાનાના કેમેરામેન હતા જ્યારે સિનેમા મશીનથી નહીં, પણ દિલથી બનતું હતું. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેમેરા એ માત્ર એક કાચનો લેન્સ નથી, પણ માણસની લાગણીઓનું દર્પણ છે. ‘પ્યાસા’ એ માત્ર ગુરુ દત્ત, સાહિર કે બર્મનદાની ફિલ્મ નથી; તે વી. કે. મૂર્તિની પ્રકાશ-છાયાની કળાની પ્યાસ-રમત છે આજે ૬૯ વર્ષ પછી પણ ભારતીય સિનેમાના સ્ક્રીન પર એટલી જ જીવંત લાગે છે.

વી. કે. મૂર્તિ અને ‘પ્યાસા’

પહેલા સિનેમેટોગ્રાફર જેમને ‘દાદાસાહેબ ફાળકે’ મળ્યો: ભારતીય સિનેમાનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર ‘દાદાસાહેબ ફાળકે એવોર્ડ’ હંમેશાં ડિરેક્ટર્સ, એક્ટર્સ કે સંગીતકારોને મળતો આવ્યો હતો. પણ ૨૦૦૮ માં સરકારે નિયમ તોડીને આજીવન યોગદાન આપવા માટે વી. કે. મૂર્તિને આ પુરસ્કાર આપ્યો. કેમેરા પાછળ ઊભેલા કોઈ સિનેમેટોગ્રાફરને આ સન્માન મળ્યું હોય તેવી ભારતીય ઇતિહાસની આ પ્રથમ અને દુર્લભ ઘટના હતી!

ગુરુ દત્ત સાથેની પહેલી મુલાકાત:

વી. કે. મૂર્તિ વાસ્તવમાં સંગીતના ભારે શોખીન હતા અને વાયોલિન વગાડતા હતા. ૧૯૫૧ માં ‘બાઝી’ ફિલ્મના શૂટિંગ વખતે તેઓ આસિસ્ટન્ટ કેમેરામેન હતા. ગુરુ દત્ત એક અત્યંત અઘરો અને ગૂંચવાડાભરો શૉટ લેવા માંગતા હતા જે મુખ્ય કેમેરામેન નહોતો લઈ શકતો. મૂર્તિએ એ શૉટ એક જ ટેકમાં પરફેક્ટ લઈ આપ્યો. ગુરુ દત્ત એટલા પ્રભાવિત થયા કે તેમણે વચન આપ્યું, “હું જ્યારે પણ ડિરેક્ટર તરીકે મારી નવી ફિલ્મ બનાવીશ, તું જ મારો મુખ્ય કેમેરામેન હોઈશ.” અને તેમણે ‘જાલ’ (૧૯૫૨) થી લઈને પોતાની અંતિમ ફિલ્મ સુધી મૂર્તિ સાહેબનો સાથ ન છોડ્યો.

૫૦mm લેન્સનો જાદુ અને આંખોનું શૂટિંગ:

‘પ્યાસા’ માં ગુરુ દત્તના વિષાદ અને નિરાશાને દર્શાવવા માટે વી. કે. મૂર્તિએ મોટાભાગના ક્લોઝ-અપ શૉટ્સ ખાસ ૫૦mm ના લેન્સથી લીધા હતા. તેઓ માનતા કે ૫૦mm લેન્સ એ માણસની અસલી આંખ જેવો જ વ્યુ (Perspective) આપે છે. આ શૉટ્સમાં તેમણે પાત્રોની આંખોમાં રહેલા પ્રકાશના ચમકારા (Catchlight) ને એટલી સચોટ રીતે કેપ્ચર કર્યો હતો કે દર્શક સીધો એ પાત્રના દર્દ સાથે કનેક્ટ થઈ જતો હતો.