સસ્તા ક્રૂડ માટે ભારતીય ઓઈલ કંપનીઓએ બદલી વ્યૂહરચના: હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાંથી તેલ લાવવા ટેન્કરો ભાડે લેવાનું શરૂ કર્યું

પશ્ચિમ એશિયામાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા લાંબા સંઘર્ષને કારણે વૈશ્વિક ઉર્જા પરિવહન પર ગંભીર અસરો જોવા મળી રહી છે. માર્ચ મહિનાથી શરૂ થયેલી તંગદિલી બાદ પર્શિયન ગલ્ફને અરબ સાગર સાથે જોડતી સાંકડી અને વ્યૂહાત્મક હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) વ્યવહારિક રીતે જોખમી બની જતાં ત્યાંથી કોમર્શિયલ જહાજોની અવરજવર અત્યંત મર્યાદિત થઈ ગઈ હતી. જોકે, વૈશ્વિક સ્તરે વધતા ખર્ચ વચ્ચે દેશની ઉર્જા સુરક્ષા જાળવી રાખવા તેમજ સસ્તું ક્રૂડ ઓઈલ મેળવવા માટે ભારતીય રિફાઈનરીઓએ પોતાની સપ્લાય ચેઈન વ્યૂહરચનામાં મોટો વળાંક લીધો છે. ભારતીય રિફાઇનરો હવે આંતરરાષ્ટ્રીય ટ્રેડર્સ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે સીધા જહાજો અને સુપરટેન્કરો ભાડે રાખીને પર્શિયન ગલ્ફમાંથી તેલ ઉપાડવાની કામગીરી શરૂ કરી રહ્યા છે.

વ્યૂહરચનામાં પરિવર્તન: ‘ખર્ચ અને ભાડું’ થી ‘FOB’ મોડેલ તરફ

અમેરિકા-ઈરાન સંઘર્ષના પ્રારંભિક તબક્કામાં સુરક્ષા જોખમો અને સંભવિત હુમલાઓને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતીય કંપનીઓએ હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં પોતાના ચાર્ટર્ડ જહાજો મોકલવાનું બંધ કર્યું હતું. તેના બદલે, તેઓ ક્રૂડ પહોંચાડવાનું જોખમ મધ્ય પૂર્વના ઉત્પાદકો અને વિદેશી ટ્રેડર્સ પર છોડીને ‘કોસ્ટ એન્ડ ફ્રેઈટ’ (C&F) ધોરણે માલ ખરીદતા હતા, જેમાં ભારે વીમો અને પ્રીમિયમ ચૂકવવું પડતું હતું. બ્લૂમબર્ગના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, હવે ઈન્ડિયન ઓઈલ (IOCL), રિલાયન્સ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ (RIL), ભારત પેટ્રોલિયમ (BPCL) અને HPCL-મિત્તલ એનર્જીએ ‘ફ્રી-ઓન-બોર્ડ’ (FOB) મોડેલ અપનાવ્યું છે. આ વ્યવસ્થા હેઠળ ખરીદનાર પોતે જહાજ ગોઠવે છે અને પરિવહનનું સંચાલન સંભાળે છે, જેથી શિપિંગ ખર્ચ પર રિફાઇનરોનું સીધું નિયંત્રણ રહે છે.

ભારતના ક્રૂડ ઓઇલ આયાત અને શિપિંગના મુખ્ય આંકડા

મધ્ય પૂર્વમાંથી તેલ આયાત અને હોર્મુઝ જળમાર્ગના પ્રવાહ અંગેની સ્થિતિ નીચે મુજબ છે:

આ પણ વાંચો: કડવાશ વચ્ચે કૂટનીતિક સંવાદ: UNGA ના શાબ્દિક યુદ્ધ બાદ ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળ ઈસ્લામાબાદ પહોંચ્યું, ભારતીય રાજદ્વારીએ લાહોર જોવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી

ભારતીય ક્રૂ અંગેના સરકારી નિયમોમાં છૂટછાટ

અગાઉ ભારતીય રિફાઇનરોને ગલ્ફમાંથી સીધું તેલ ઉપાડવામાં મોટી અડચણ એ હતી કે ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ શિપિંગ (DGS) દ્વારા ભારતીય ક્રૂ મેમ્બર્સને આવા સંવેદનશીલ જળમાર્ગો પર મુસાફરી કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવતી નહોતી. જોકે, ઓગસ્ટ મહિનામાં શિપિંગ ડિરેક્ટોરેટે આ માર્ગદર્શિકામાં મહત્વપૂર્ણ સુધારો કર્યો હતો. સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હટાવીને એવી શરત રાખવામાં આવી કે શિપિંગ એજન્સીઓ ભારતીય નાવિકોની પૂર્વ સંમતિ મેળવીને તેમને આ રૂટ પર મોકલી શકે છે. આ નિયમ હળવો થતાં ભારતીય કંપનીઓ માટે જહાજો ભાડે રાખવાનું સરળ બન્યું છે.

ઈરાકી ક્રૂડ પર મોટું ડિસ્કાઉન્ટ અને બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણો

આ વ્યૂહાત્મક ફેરફાર પાછળ આર્થિક ગણતરીઓ પણ મુખ્ય પરિબળ છે. ઈરાકની સરકારી કંપની SOMO દ્વારા પ્રાદેશિક બેન્ચમાર્ક કરતાં ઓક્ટોબર માટે પ્રતિ બેરલ $37 જેટલું આકર્ષક ડિસ્કાઉન્ટ ઓફર કરવામાં આવી રહ્યું છે, જે મોંઘા શિપિંગ છતાં ભારતીય કંપનીઓ માટે નફાકારક સાબિત થાય છે. આ ઉપરાંત, સાઉદી અરેબિયાની પૂર્વ-પશ્ચિમ પાઈપલાઈન પુનઃ શરૂ થતાં સલામતીમાં સુધારો થયો છે. બીજી તરફ, અમેરિકાના વધતા રાજદ્વારી દબાણના કારણે ભારત રશિયન ક્રૂડની આયાતમાં સાવચેતી વર્તી રહ્યું હોવાથી મધ્ય પૂર્વના પરંપરાગત સપ્લાયર્સ પર નિર્ભરતા ફરી વધી રહી છે.

યુદ્ધ અને ભૌગોલિક તણાવ વચ્ચે ભારતીય ઓઈલ રિફાઇનરો દ્વારા ટેન્કરો ભાડે રાખીને સીધું ક્રૂડ ઉપાડવાની આ પહેલ વ્યવસાયિક પરિપક્વતા અને સક્રિય જોખમ વ્યવસ્થાપન દર્શાવે છે. નિયમોની છૂટછાટ અને આકર્ષક ડિસ્કાઉન્ટનો લાભ લઈને ભારતે હોર્મુઝ જેવા અતિ સંવેદનશીલ જળમાર્ગ પર પણ પોતાની સપ્લાય અવિરત રાખી છે. આ નવી શિપિંગ નીતિથી પરિવહન ખર્ચમાં ઘટાડો થશે અને દેશમાં પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના ભાવ સ્થિર રાખવામાં મહત્વની મદદ મળશે.