ગુજરાતમાં મગફળી ઉત્પાદનમાં 8.58 લાખ ટનનું મોટું ગાબડું: SEA ના ગ્રાઉન્ડ સર્વેમાં ચોંકાવનારો ખુલાસો
ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન રાજ્ય સરકાર દ્વારા કાગળ પર સુકાળ અને વિપુલ કૃષિ ઉત્પાદનના દાવાઓ કરવામાં આવી રહ્યા છે, પરંતુ વાસ્તવિક જમીની હકીકત તેનાથી તદ્દન વિપરીત ચિત્ર રજૂ કરી રહી છે. દેશની અગ્રણી ઓઇલ ઇન્ડસ્ટ્રી સંસ્થા ‘ધી સોલ્વન્ટ એક્સટ્રેક્ટર્સ એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયા’ (SEA) દ્વારા હાથ ધરાયેલા તાજા ગ્રાઉન્ડ સર્વેમાં ચોંકાવનારી વિગતો સામે આવી છે. વર્ષ 2026-27 માં ગુજરાતમાં મગફળીનું કુલ ઉત્પાદન ઘટીને 33.30 લાખ મેટ્રિક ટન રહેવાનો અંદાજ મૂકવામાં આવ્યો છે. ગત વર્ષના 41.88 લાખ મેટ્રિક ટનની સરખામણીએ ઉત્પાદનમાં સીધો 8.58 લાખ મેટ્રિક ટન એટલે કે આશરે 20.5% નો તોતિંગ ઘટાડો નોંધાતાં ખેડૂતો તેમજ ઓઇલ મિલર્સમાં ભારે ચિંતા પ્રસરી ગઈ છે.
ગુજરાતમાં મગફળી વાવેતર અને ઉત્પાદનની જિલ્લાવાર સ્થિતિ
| જિલ્લો | 2025-26 વાવેતર (લાખ હે.) | 2025-26 ઉત્પાદન (લાખ ટન) | 2026-27 વાવેતર (લાખ હે.) | 2026-27 ઉત્પાદન (લાખ ટન) | 2026-27 સરેરાશ ઉતારો (મણ/વીઘા) |
| અમરેલી | 2.50 | 2.81 | 2.25 | 3.38 | 12.00 |
| ભાવનગર | 1.16 | 1.81 | 1.14 | 2.00 | 14.00 |
| જામનગર | 2.25 | 5.63 | 2.17 | 3.26 | 12.00 |
| દેવભૂમિ દ્વારકા | 2.17 | 4.61 | 1.89 | 0.71 | 3.00 |
| જૂનાગઢ | 2.22 | 4.44 | 2.30 | 5.32 | 18.50 |
| ગીર-સોમનાથ | 0.91 | 1.59 | 0.92 | 2.40 | 21.00 |
| પોરબંદર | 0.85 | 2.13 | 0.82 | 0.71 | 7.00 |
| રાજકોટ | 3.30 | 6.60 | 3.25 | 5.90 | 14.50 |
| મોરબી | 0.72 | 1.53 | 0.60 | 1.20 | 16.00 |
| સુરેન્દ્રનગર | 0.45 | 0.68 | 0.43 | 0.64 | 12.00 |
| સૌરાષ્ટ્ર સબ ટોટલ | 16.53 | 31.82 | 15.78 | 25.53 | 12.74 |
| કચ્છ | 1.30 | 3.09 | 0.64 | 1.11 | 14.00 |
| સાબરકાંઠા | 0.85 | 1.54 | 0.83 | 1.40 | 13.50 |
| અરવલ્લી | 0.74 | 1.30 | 0.67 | 1.09 | 13.00 |
| બનાસકાંઠા | 1.60 | 3.09 | 1.42 | 2.49 | 14.00 |
| અન્ય જિલ્લાઓ | 0.70 | 1.05 | 1.38 | 1.73 | 10.00 |
| કુલ (ગુજરાત) | 22.02 | 41.88 | 20.71 | 33.30 | 12.86 |
ખેતરો અને યાર્ડ્સમાંથી 20 અનુભવી સભ્યો દ્વારા પ્રત્યક્ષ સર્વે
SEA દ્વારા છેલ્લા 16 વર્ષથી આ વિશ્વસનીય ગ્રાઉન્ડ સર્વે કરવામાં આવે છે. આ અંગે સંસ્થા સાથે સંકળાયેલા પ્રવીણભાઈ આસોદરિયાએ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે આ આંકડા માત્ર બંધ બારણે તૈયાર કરાયેલા સરકારી રિપોર્ટ જેવા નથી. સંસ્થાના 20 અનુભવી સભ્યોની ટીમે સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાતના તમામ કૃષિ પંથકોમાં જાતે ભ્રમણ કર્યું હતું. ટીમે પ્રત્યક્ષ ખેતરોમાં જઈને વાવેતરની જાળી માપી, વાવણી પછી પડેલા લાંબા વરસાદી ખેંચનું આકલન કર્યું અને 2,000 થી વધુ પ્રગતિશીલ ખેડૂતો, સ્થાનિક ઓઇલ મિલર્સ તેમજ વિવિધ માર્કેટિંગ યાર્ડની સક્રિય હરાજીઓમાંથી સીધા વાસ્તવિક તારણો એકત્ર કર્યા હતા.
દાણાનો ભરાવ ઓછો અને ઉતારામાં ધરખમ ધોવાણ
સર્વેના તારણ મુજબ ચોમાસા દરમિયાન વરસાદ ખેંચાતાં અને જમીનમાં પૂરતો ભેજ ન જળવાતાં મગફળીના દાણાનો યોગ્ય વિકાસ થઈ શક્યો નથી. ગુણવત્તામાં પણ મોટો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે; ગત વર્ષે પ્રતિ 1 કિલો મગફળીમાંથી સરેરાશ 750 ગ્રામ દાણા નીકળતા હતા, જે આ વર્ષે ઘટીને 700 ગ્રામથી પણ ઓછા રહી ગયા છે. સૌથી કફોડી હાલત દેવભૂમિ દ્વારકા અને પોરબંદર જિલ્લામાં થઈ છે:
દેવભૂમિ દ્વારકા: ગત વર્ષે વીઘાદીઠ 17 મણનો સરેરાશ ઉતારો હતો, જે આ વર્ષે ગગડીને માત્ર 3 મણ પ્રતિ વીઘે આવી ગયો છે. પરિણામે ઉત્પાદન 4.61 લાખ ટનથી ઘટીને માત્ર 0.71 લાખ ટન થઈ ગયું છે.
પોરબંદર: સરેરાશ ઉતારો 20 મણથી ઘટીને માત્ર 7 મણ રહ્યો છે અને ઉત્પાદન 2.13 લાખ ટનથી ઘટીને 0.71 લાખ ટન થઈ ગયું છે.
અસમાન વરસાદ અને દુષ્કાળ રાહત જાહેર ન થતાં ખેડૂતોમાં રોષ
ચાલુ મોસમમાં ચોમાસા દરમિયાન વરસાદનું વિતરણ અત્યંત અસમાન રહ્યું હતું. એક જ જિલ્લાના ચોક્કસ તાલુકામાં સારો વરસાદ નોંધાયો હોય તો તેની અડીને આવેલો અન્ય તાલુકો સાવ કોરોધાકોડ રહ્યો હતો. સિંચાઈ કે પિયતની કાયમી વ્યવસ્થા ન ધરાવતા સામાન્ય ખેડૂતોના ઊભા પાક સુકાઈ ગયા હતા અથવા તો ઉતારો નહિવત આવ્યો હતો. વાસ્તવિક સ્થિતિ સામે આવી હોવા છતાં સરકાર અછત કે દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારો જાહેર કરવામાં આંખ આડા કાન કરી રહી હોવાનો આક્ષેપ ખેડૂતો લગાવી રહ્યા છે, જેથી ખેડૂતો પાક નુકસાનીના વળતર અને સરકારી સહાયથી વંચિત રહી ગયા છે.
સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાતના અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ ગણાતા મગફળીના પાકમાં 20.5% નો મોટો ઘટાડો માત્ર ખેડૂતો જ નહીં પરંતુ સિંગતેલ ઉદ્યોગ અને બજાર પર પણ દૂરગામી અસરો પાડશે. વરસાદની અનિયમિતતા સામે ઝઝૂમી રહેલા ધરતીપુત્રોને થયેલા આર્થિક નુકસાનમાંથી ઉગારવા માટે સરકારે ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી સ્વીકારી તાત્કાલિક સર્વે કરાવી યોગ્ય રાહત પેકેજ જાહેર કરવું અનિવાર્ય બન્યું છે.
