વિશ્વવિખ્યાત ભાવનગર સ્થિત અલંગ શિપ બ્રેકિંગ યાર્ડમાં પર્યાવરણ અને સ્થાનિક નાગરિકોના સ્વાસ્થ્ય સાથે ગંભીર ચેડાં થતાં હોવાનો સનસનાટીભર્યો પર્દાફાશ થયો છે. બાંગ્લાદેશના શિપિંગ યાર્ડે જે જહાજમાં જોખમી કેમિકલ પાવડર હોવાની આશંકાએ પોતાની દરિયાઈ સીમામાં પ્રવેશ આપવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દીધો હતો, તે ‘કોરિયન ફ્લેગ LNG યોગ’ નામના વિવાદાસ્પદ જહાજને કોઈપણ નક્કર સુરક્ષા ચકાસણી વગર અલંગ યાર્ડમાં તોડવાની મંજૂરી આપી દેવામાં આવી હતી. બાવળાના સામાજિક કાર્યકર દ્વારા કરવામાં આવેલી માહિતી અધિકાર (RTI) અરજીમાં ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB) ની ઘોર બેદરકારી અને શંકાસ્પદ ભૂમિકા સપાટી પર આવી છે, જેના લીધે દરિયાકાંઠાના પર્યાવરણ અને શ્રમિકોના જીવન સામે ગંભીર સંકટ ઊભું થયું છે.
અલંગ ઝેરી કચરા વિવાદ સંબંધિત મુખ્ય વિગતો
| વિગત | માહિતી |
| વિવાદાસ્પદ જહાજનું નામ | કોરિયન ફ્લેગ LNG યોગ (Korean Flag LNG Yog) |
| આંતરરાષ્ટ્રીય સ્થિતિ | બાંગ્લાદેશ શિપિંગ યાર્ડ દ્વારા પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ |
| અલંગ પ્લોટ વિગત | પ્લોટ નંબર 88 (મેસર્સ આતમ મનોહર શિપ બ્રેકર્સ), સોશિયા |
| મળી આવેલો ઝેરી જથ્થો | આશરે 567 મેટ્રિક ટન (પેરેલાઈટ પાવડર) |
| દરિયામાં પ્રદૂષણનો ફેલાવો | દરિયાકાંઠે અને પાણીમાં આશરે 3 કિલોમીટર સુધી |
| અન્ય જોખમી કચરો | ગ્લાસ વૂલ અને ઓઈલી વેસ્ટ (આશરે 28 ટ્રક ભરાય તેટલો) |
| કાનૂની કાર્યવાહી | જળ પ્રદૂષણ નિવારણ અધિનિયમની કલમ 33(A) હેઠળ નોટિસ |
| માહિતી મેળવનાર અરજદાર | પ્રફુલ મહેતા (સામાજિક કાર્યકર, બાવળા) |
બાંગ્લાદેશે નકારેલું જહાજ સોશિયાના પ્લોટ નંબર 88 પર પહોંચ્યું
પ્રાપ્ત વિગતો અનુસાર, ‘કોરિયન ફ્લેગ LNG યોગ’ નામના જહાજમાં જોખમી કેમિકલ ભરેલું હોવાની પુષ્ટિ થતાં બાંગ્લાદેશ તંત્રએ સત્તાવાર પત્ર જારી કરીને તેને પોતાના પરિસરમાં લાંગરવાની મનાઈ ફરમાવી હતી. તેમ છતાં આ જહાજ અલંગ પહોંચ્યું હતું અને સોશિયા સ્થિત પ્લોટ નંબર 88 (મેસર્સ આતમ મનોહર શિપ બ્રેકર્સ) ખાતે તેને ભંગાણ માટે મૂકી દેવાયું હતું. તપાસ દરમિયાન આ જહાજમાંથી આશરે 567 મેટ્રિક ટન જેટલો અત્યંત જોખમી પેરેલાઈટ પાવડર, ગ્લાસ વૂલ તેમજ ઓઈલી વેસ્ટ મળી આવ્યો હતો. આ પાવડર દરિયાકાંઠાના આશરે 3 કિલોમીટર વિસ્તારમાં અને દરિયાના પાણીમાં બેફામ રીતે ફેલાઈ ગયો હોવાનું સામે આવ્યું છે.
માનવ શરીર માટે અત્યંત જોખમી છે પેરેલાઈટ પાવડર
આ જોખમી પાવડર અંગે થયેલા તબીબી અને વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ મુજબ, પેરેલાઈટ પાવડર માનવ આરોગ્ય માટે અત્યંત ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે. જો આ પાવડર માણસની આંખને સ્પર્શે તો તીવ્ર સ્ક્રેચ પડે છે અને આંખોમાં અસહ્ય લાલાશ તથા બળતરા થાય છે. આ ઉપરાંત, જો આ ઝેરી કણો શ્વાસ મારફતે ફેફસાં અને ગળામાં જાય, તો કાયમી શ્વાસ સંબંધી તકલીફો, ગળામાં સોજો તેમજ ફેફસાંના ગંભીર રોગો થવાની સંભાવના રહે છે. આવા ઝેરી તત્વો ખુલ્લા દરિયાકાંઠે ફેલાવા છતાં સ્થાનિક કામદારો કે ગ્રામજનોની સુરક્ષાની કોઈ તકેદારી રખાઈ નહોતી.
RTI માં GPCBનો ભાંડો ફૂટ્યો: 28 ટ્રક ઝેરી કચરો ક્યાં ગયો?
બાવળાના સામાજિક કાર્યકર પ્રફુલ મહેતાએ જણાવ્યું હતું કે તેમણે જહાજ અલંગ આવી રહ્યું હતું તે સમયે જ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડના અધિકારીઓને મૌખિક ચેતવણી આપી હતી કે રિપોર્ટ બનાવતી વખતે પૂરેપૂરી ચોકસાઈ રાખવામાં આવે. ત્યારબાદ RTI હેઠળ વિગતો માંગતા તંત્રએ શરૂઆતમાં ઉડાઉ જવાબો આપ્યા હતા. જોકે, પ્રથમ અપીલ બાદ મળેલા અંતિમ તપાસ રિપોર્ટમાં 567 મેટ્રિક ટન પેરેલાઈટ પાવડર હોવાનો સત્તાવાર સ્વીકાર કરાયો હતો. સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP) ના ભંગ બદલ GPCB દ્વારા જળ પ્રદૂષણ નિવારણ અધિનિયમની કલમ 33(A) હેઠળ નોટિસ તો ફટકારવામાં આવી, પરંતુ અંદાજે 28 ટ્રક જેટલો આ ખતરનાક કચરો ક્યાં ખસેડાયો અને તેનો નિકાલ કેવી રીતે થયો તે અંગે તંત્ર મૌન સેવી રહ્યું છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નકારાયેલા ઝેરી કચરા ધરાવતા જહાજોને સંપૂર્ણ પરીક્ષણ વિના અલંગ યાર્ડમાં તોડવાની છૂટ આપવી એ ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડની ગંભીર લાપરવાહી છતી કરે છે. 567 ટન જેટલો ઝેરી પાવડર ખુલ્લા દરિયાકાંઠે ફેલાઈ જવો એ દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ અને કામદારોના જીવ સામે સીધો ખતરો છે. પર્યાવરણના નિયમો નેવે મૂકનારા શિપ બ્રેકર્સ અને આંખ આડા કાન કરનારા જવાબદાર અધિકારીઓ સામે કડક તપાસ કરી ફોજદારી પગલાં લેવામાં આવે તે અનિવાર્ય બન્યું છે.
