એલન મસ્કના ‘ઓલિગાર્ક્સ’ વાળા આરોપો પાયાવિહોણા: ભારત સરકારે કહ્યું- અમારું સેટેલાઇટ કોમ્યુનિકેશન માળખું સંપૂર્ણ ભેદભાવરહિત
અમેરિકન અબજોપતિ એલન મસ્ક દ્વારા ભારતમાં સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ સેવા ‘સ્ટારલિંક’ (Starlink) ને રોકવા પાછળ સ્થાનિક ઉદ્યોગપતિઓ (Oligarchs) નો હાથ હોવાના કરાયેલા સનસનાટીભર્યા આક્ષેપો સામે ભારત સરકારે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. સરકારે એક સત્તાવાર નિવેદન જારી કરીને મસ્કના તમામ દાવાઓને સદંતર ફગાવી દીધા છે અને સ્પષ્ટતા કરી છે કે દેશનું નિયમનકારી માળખું ન્યાયી, પારદર્શક અને તમામ કંપનીઓ માટે સંપૂર્ણપણે સમાન છે. કોઈ ચોક્કસ કંપની સાથે પક્ષપાત કે ભેદભાવ રાખવામાં આવી રહ્યો હોવાની વાત પાયાવિહોણી અને ગેરસમજભરી છે.
એલન મસ્કનો આરોપ અને સરકારનો વળતો જવાબ
સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર પોસ્ટ કરતાં એલન મસ્કે ભારતીય બજાર પર નિયંત્રણ ધરાવતા ઉદ્યોગપતિઓ સામે આક્ષેપ કર્યો હતો કે તેઓ જનતા પર પોતાનું એકહથ્થુ વર્ચસ્વ જાળવી રાખવા માટે સ્ટારલિંકના પ્રવેશમાં અવરોધો ઊભા કરી રહ્યા છે, જેને તેમણે “ભારતીય જનતા વિરુદ્ધનો ગુનો” ગણાવ્યો હતો.
આ આરોપો સામે કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સેટેલાઇટ કોમ્યુનિકેશન સ્પેક્ટ્રમ અને સેવાઓ માટે નિયમો નક્કી છે અને તમામ લાયસન્સધારકો માટે સમાન સુરક્ષા મૂલ્યાંકન (Security Evaluation) પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. જે કંપની માટે આ પ્રક્રિયા નિર્ધારિત ધોરણો મુજબ પૂર્ણ થશે, તે આગળના તબક્કામાં સ્પેક્ટ્રમ ફાળવણી મેળવવા માટે આપોઆપ પાત્ર બનશે. હાલ ત્રણેય મુખ્ય દાવેદારો નિયમનકારી પ્રક્રિયાના લગભગ સમાન તબક્કે છે.
ભારતમાં સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ માટે મુખ્ય સ્પર્ધકો અને સ્થિતિ
દેશમાં સેટેલાઇટ આધારિત બ્રોડબેન્ડ સેવાઓ શરૂ કરવાની રેસમાં રહેલી ત્રણ મુખ્ય કંપનીઓની રૂપરેખા નીચે મુજબ છે:
| કંપની / પ્લેટફોર્મ | સમર્થન / પ્રમોટર | વર્તમાન નિયમનકારી સ્થિતિ |
| સ્ટારલિંક (Starlink) | સ્પેસએક્સ (SpaceX / એલન મસ્ક) | સુરક્ષા સમીક્ષા ચાલુ; સ્થાનિક ડેટા સ્ટોરેજની ખાતરી |
| યુટેલસેટ વનવેબ (OneWeb) | સુનીલ ભારતી મિત્તલ (ભારતી એરટેલ સમર્થિત) | સુરક્ષા અને નિયમનકારી પ્રક્રિયાના અદ્યતન તબક્કે |
| રિલાયન્સ જિયો (Jio SatCom) | મુકેશ અંબાણી (રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ) | સુરક્ષા મૂલ્યાંકન અને સ્પેક્ટ્રમ પ્રક્રિયા ચાલુ |
| સરકારનું સત્તાવાર વલણ | દૂરસંચાર વિભાગ (DoT), ભારત સરકાર | “ત્રણેય કંપનીઓ માટે સમાન અને ભેદભાવરહિત પ્રક્રિયા” |
સ્ટારલિંકનો ભારતીય બજાર માટે અભિગમ: ડેટા લોકલાઇઝેશનની ખાતરી
એલન મસ્કના તીખા નિવેદનની વચ્ચે ‘ઇન્ડિયા મોબાઇલ કોંગ્રેસ’ (IMC) માં સ્ટારલિંક બિઝનેસ ઓપરેશન્સના વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ લોરેન ડ્રેયરે સકારાત્મક સૂર વ્યક્ત કર્યો હતો:
ભારતીય ભાગીદારી: સ્ટારલિંક જિયો, એરટેલ અને અન્ય સ્થાનિક ટેલિકોમ કંપનીઓ સાથે એમઓયુ (MoU) કરીને તેમજ રાજ્ય સરકારો સાથે સંકલન સાધીને છેવાડાના વિસ્તારોમાં ‘લાસ્ટ માઇલ’ કનેક્ટિવિટી પહોંચાડવા આતુર છે.
ડેટા સુરક્ષા પાલન: રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની ચિંતાઓ દૂર કરવા માટે સ્ટારલિંકે ભારતીય યુઝર્સનો ડેટા દેશની સીમા અંદર જ સંગ્રહિત (Local Data Storage) કરવાની અને ભારત સરકારના કડક સુરક્ષા પ્રોટોકોલનું સંપૂર્ણ પાલન કરવાની લેખિત ખાતરી આપી છે.
સજ્જતા: લોરેન ડ્રેયરે જણાવ્યું કે સરકાર તરફથી અંતિમ મંજૂરી મળતાં જ સ્ટારલિંક તાત્કાલિક સેવાઓ શરૂ કરવા સંપૂર્ણપણે તૈયાર છે.
ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ અને મંજૂરીમાં વિલંબના કારણો
બજાર નિષ્ણાતોના મતે સ્ટારલિંકની મંજૂરીમાં થઈ રહેલા વિલંબ પાછળ માત્ર ટેકનિકલ નહીં પરંતુ વ્યાપક ભૌગોલિક-રાજકીય પરિબળો પણ સંકળાયેલા હોઈ શકે છે:
ભારત-અમેરિકા વચ્ચે અટકેલા દ્વિપક્ષીય વેપાર કરારો અને રશિયન ક્રૂડ ખરીદી પર યુએસ દ્વારા ટેરિફ લાદવાની ધમકીઓથી સંબંધોમાં પ્રવર્તતો તણાવ.
સંવેદનશીલ ઉપગ્રહ સંચાર પ્રણાલી પર વિદેશી કંપનીની ઉપસ્થિતિ સામે ભારતીય સુરક્ષા એજન્સીઓની અતિ-સાવચેતી.
આ સંજોગોમાં ભારતી એરટેલ સમર્થિત વનવેબ અને મુકેશ અંબાણીની રિલાયન્સ જિયો સ્થાનિક સુરક્ષા પરિમાણો પર ઝડપથી ક્લિયરન્સ મેળવી લે તેવી શક્યતા વધુ દેખાઈ રહી છે, જ્યારે સ્ટારલિંક માટે અંતિમ મંજૂરી મેળવવાની રાહ થોડી લાંબી થઈ શકે છે.
ડિજિટલ ભારતના વિસ્તરણમાં સેટેલાઇટ કોમ્યુનિકેશન ક્રાંતિકારી ભૂમિકા ભજવી શકે છે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને ડેટા સાર્વભૌમત્વ સાથે કોઈ પણ પ્રકારની બાંધછોડ ન કરવાની ભારત સરકારની નીતિ સ્પષ્ટ છે. મસ્કના એકપક્ષીય આરોપો સામે સરકારે ભારપૂર્વક સાબિત કર્યું છે કે કાયદાકીય પ્રક્રિયા તમામ માટે સમાન છે. હવે તમામ નિયમનકારી અને સુરક્ષા શરતો પૂર્ણ કરીને કઈ કંપની ભારતના અંતરિયાળ વિસ્તારો સુધી સૌપ્રથમ સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ પહોંચાડે છે તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.
