પિતાના જીવતેજીવ દાદાની મિલકત પર દાવો ન કરી શકે પૌત્ર: રાજસ્થાન હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યો કાયદો

જમીન-મિલકતના હકો અને વારસાઈને લઈને આપણા દેશમાં અવારનવાર કાનૂની લડાઈઓ થતી રહે છે. ખાસ કરીને પરિવારની વડીલોપાર્જિત કે દાદાની જમીન પર કોનો અધિકાર ગણાય તેને લઈને લોકોમાં અનેક ભ્રમણાઓ હોય છે. તાજેતરમાં જ રાજસ્થાન હાઇકોર્ટે એક અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ અને સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપીને આ વિષય પર સ્થિતિ બિલકુલ સ્પષ્ટ કરી દીધી છે. કોર્ટે પોતાના નિર્ણયમાં જણાવ્યું છે કે પિતાના જીવતેજીવ પૌત્ર દાદાની મિલકત પર પોતાનો જન્મસિદ્ધ અધિકાર દાવો કરી શકે નહીં, જો તે મિલકત કાનૂની નિયમો અનુસાર પિતાની અંગત સંપત્તિ બની ચૂકી હોય.

શું છે જેસલમેરની ૭૫ વીઘા જમીનનો સમગ્ર વિવાદ?

આ મામલો રાજસ્થાનના જેસલમેર જિલ્લાની ૭૫ વીઘા જમીન સાથે જોડાયેલો છે. રાજસ્થાન લેન્ડ રેવેન્યુ એક્ટ ૧૯૫૬ હેઠળ સરકાર દ્વારા આ જમીન ચુતરા રામ નામના વ્યક્તિને ફાળવવામાં આવી હતી. ૨૪ એપ્રિલ ૨૦૦૪ના રોજ ચુતરા રામનું કોઈપણ વસિયતનામું (વિલ) બનાવ્યા વગર અવસાન થયું હતું. તેમના નિધન બાદ આ જમીન કાયદેસર રીતે તેમના ત્રણ પુત્રો – ખેતારામ, રામારામ અને લચ્છુરામ વચ્ચે સરખા ભાગે વહેંચાઈ ગઈ હતી. દાદાના અવસાનના આશરે ૨૧ વર્ષ પછી, ૧૭ એપ્રિલ ૨૦૨૫ના રોજ ખેતારામે પોતાના ભાઈઓ સાથે મળીને આ જમીન મધ્ય પ્રદેશના એક ખરીદદારને વેચી દીધી હતી.

પૌત્ર દેવારામનો વિરોધ અને હાઇકોર્ટનો ચુકાદો

ખેતારામના પુત્ર દેવારામે આ વેચાણ સામે તીવ્રો વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. તેણે દાવો કર્યો હતો કે આ જમીનમાં તેનો પણ ૧/૯ મો ભાગ છે અને તેની પૂર્વ મંજૂરી વિના આ જમીન વેચી શકાય નહીં. આ મામલો કાનૂની લડાઈ બનતા રાજસ્થાન હાઇકોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. ૨૦ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ના રોજ હાઇકોર્ટે ઊંડાણપૂર્વક સુનાવણી કર્યા બાદ દેવારામની આ અપીલને ફગાવી દીધી હતી અને સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે પિતાના જીવતેજીવ પુત્ર કે પૌત્ર આ પ્રકારના વેચાણ સામે કાનૂની વાંધો ઉઠાવી શકે નહીં.

દાદાની જમીન પર પૌત્રનો જન્મસિદ્ધ અધિકાર કેમ નથી?

અદાલત સમક્ષ મુખ્ય પ્રશ્ન એ હતો કે શું ચુતરા રામની આ જમીન તેમના પૌત્ર દેવારામ માટે પેતૃક (પેટ્રિપાર્ટિકલ) સંપત્તિ ગણાય કે નહીં. કોર્ટે નોંધ્યું કે દેવારામ એ સાબિત કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યો હતો કે આ જમીન હિન્દુ અવિભક્ત પરિવાર (HUF)ની મિલકત હતી. માત્ર પરિવારમાં જમીન દાદા પાસેથી પિતા અને પછી પુત્ર પાસે આવવાથી તે આપોઆપ પેતૃક સંપત્તિ બની જતી નથી. જો હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, ૧૯૫૬ ની કલમ ૮ હેઠળ મિલકત પુત્રને મળે છે, તો તે તેને પોતાની વ્યક્તિગત ક્ષમતામાં પ્રાપ્ત થાય છે અને તે તેની અંગત મિલકત ગણાય છે.

સગીર હોવાની દલીલ અને અન્ય કાનૂની પાસાઓ

સુનાવણી દરમિયાન દેવારામે એવી દલીલ પણ કરી હતી કે જ્યારે તેના દાદાનું અવસાન થયું ત્યારે તે સગીર હતો. જોકે, કોર્ટે આ દલીલને પણ ફગાવી દીધી હતી અને જણાવ્યું કે વારસદારનું સગીર હોવું એ કાનૂની વારસાઈની પ્રક્રિયાને બદલી શકતું નથી. આ કેસમાં કોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના ચુકાદાઓના સિદ્ધાંતોને ટાંક્યા હતા. વળી, દેવારામે અગાઉ મહેસૂલી કોર્ટમાંથી પોતાનો ખાતેદારી અધિકાર પણ સાબિત કરાવ્યો ન હોવાથી તેની સિવિલ અરજી કોર્ટમાં ટકી શકી નહોતી.

રાજસ્થાન હાઇકોર્ટનો આ ચુકાદો એ તમામ લોકો માટે આંખ ઉઘાડનારો છે જેઓ દાદાની મિલકત પર પેતૃક હક હોવાનો દાવો કરતા હોય છે. જો દાદાનું અવસાન વસિયત વગર થાય અને કલમ ૭ અથવા ૮ હેઠળ મિલકત પુત્રને મળે, તો તે પુત્રની અંગત મિલકત બની જાય છે, જેમાં તેના સંતાનો જન્મસિદ્ધ હિસ્સો માંગી શકતા નથી. આ નિર્ણયથી સ્પષ્ટ થાય છે કે જમીન વેચાણ કે હસ્તાંતરણના મામલામાં કાયદેસરના માલિક (પિતા)ના અધિકારો સ્પષ્ટ અને મજબૂત હોય છે.