ગુજરાતમાં સંકટના વાદળો: વરસાદની અછત અને પાક નિષ્ફળ જવાની ભીતિ
ચોમાસાની ઋતુ હવે તેના અંતિમ પડાવ પર પહોંચી ચૂકી છે, પરંતુ ગુજરાતના ખેડૂતો માટે આ વર્ષે ખુશીના બદલે ચિંતાના વાદળો છવાયેલા છે. શરૂઆતના ઉત્સાહમાં વ્યાપક વાવેતર તો કરી દેવાયું, પરંતુ ત્યારબાદ મેઘરાજાએ લાંબો વિરામ લેતા રાજ્યના અનેક વિસ્તારોમાં પાણીનું ગંભીર સંકટ સર્જાયું છે અને ખેતરોમાં ઊભો પાક નિષ્ફળ જવાની આરે છે.
વાવેતર અને વરસાદ વચ્ચેની મોટી અસંતુલનતા
રાજ્યમાં છેલ્લા ૩ વર્ષની સરેરાશ મુજબ સામાન્ય રીતે ૮૫.૩૦ લાખ હેક્ટરમાં ખરીફ વાવેતર થતું હોય છે. ચાલુ વર્ષે ખેડૂતોએ ઉત્સાહ દાખવીને ૭૮.૫૫ લાખ હેક્ટર એટલે કે કુલ સરેરાશના ૯૨.૦૮% વિસ્તારમાં તેલીબિયાં, ધાન્ય અને કઠોળનું વાવેતર પૂરું કરી દીધું છે. ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્રમાં ૩૬.૬૦ લાખ હેક્ટર અને ઉત્તર ગુજરાતમાં ૧૬.૫૩ લાખ હેક્ટરમાં વાવણી થઈ છે.
પરંતુ તેની સામે ચિત્ર એવું છે કે રાજ્યમાં અત્યાર સુધી સરેરાશ માત્ર ૭૫% જ વરસાદ નોંધાયો છે. વરસાદની આ મોટી ઘટ અને લાંબા ખેંચાણને કારણે કરોડો રૂપિયાના ખર્ચે કરેલી મહેનત પાણી વગર નિષ્ફળ જવાની અણી પર છે.
કયા વિસ્તારોમાં સ્થિતિ સૌથી વધુ ગંભીર?
ગુજરાતના મુખ્ય પ્રદેશો જેવા કે કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાતમાં વરસાદના અભાવે સ્થિતિ અત્યંત ચિંતાજનક બની ગઈ છે. સમયસર પાણી ન મળવાને કારણે હજારો હેક્ટરમાં લહેરાતો ખરીફ પાક પીળો પડીને સુકાવા લાગ્યો છે. જો આગામી ગણતરીના દિવસોમાં સારો વરસાદ નહીં પડે, તો ખેડૂતોને આર્થિક નુકસાનની સાથે મોટું રોજીરોટીનું સંકટ વેઠવું પડશે.
ઝોન મુજબ વરસાદ અને વાવેતરનું વિશ્લેષણ
| ઝોન | સરેરાશ વરસાદ (મિમી) | ચાલુ વર્ષે વરસાદ (મિમી) | ટકાવારી (%) |
| કચ્છ | 500 | 146 | 29.29% |
| ઉત્તર ગુજરાત | 730 | 410 | 56.23% |
| મધ્ય–પૂર્વ ગુજરાત | 819 | 613 | 74.91% |
| સૌરાષ્ટ્ર | 762 | 426 | 56.01% |
| દક્ષિણ ગુજરાત | 1542 | 1594 | 103.40% |
| કુલ સરેરાશ | 909 | 683 | 75.25% |
વરસાદની સૌથી વધુ ઘટ ધરાવતા ટોપ 8 જિલ્લાઓ
રાજ્યના 8 જિલ્લાઓમાં પરિસ્થિતિ અત્યંત ચિંતાજનક છે, જ્યાં 50% થી લઈને 93% સુધી વરસાદની ખાધ નોંધાઈ છે:
| જિલ્લો | વરસાદની ઘટ (%) |
| દેવભૂમિ દ્વારકા | 93.59% |
| પોરબંદર | 81.88% |
| જામનગર | 71.12% |
| કચ્છ | 70.71% |
| અરવલ્લી | 53.78% |
| સાબરકાંઠા | 53.39% |
| ગીર સોમનાથ | 53.38% |
| રાજકોટ | 52.91% |
ઝોન મુજબ ખરીફ પાકોનું વાવેતર
| ઝોન | વાવેતર વિસ્તાર (હેક્ટરમાં) |
| કચ્છ | 4,33,700 |
| ઉત્તર ગુજરાત | 16,53,800 |
| મધ્ય ગુજરાત | 14,35,800 |
| સૌરાષ્ટ્ર | 36,60,300 |
| દક્ષિણ ગુજરાત | 6,41,500 |
| કુલ વાવેતર | 78,55,100 |
મુખ્ય પાકોનું વાવેતર અને જોખમ
ખેડૂતોએ મગફળી, સોયાબીન અને અડદ જેવા પાકોમાં 100% થી પણ વધુ વાવેતર કર્યું છે, જે હાલ વરસાદના અભાવે સૌથી વધુ જોખમમાં છે:
| પાકનું નામ | વાવેતર (હેક્ટરમાં) | વાવેતર ટકાવારી (%) |
| મગફળી | 20,63,453 | 104.73% |
| તલ | 17,405 | 35.13% |
| એરંડા | 4,72,365 | 69.01% |
| સોયાબીન | 3,03,240 | 104.80% |
| અન્ય તેલીબિયાં | 79 | 6.45% |
| કપાસ | 21,41,059 | 89.84% |
| તમાકુ | 1,583 | 3.47% |
| ગુવાર | 47,619 | 54.18% |
| શાકભાજી | 2,40,484 | 89.97% |
| ઘાસચારો | 8,32,367 | 81.01% |
| ડાંગર | 8,80,150 | 99.06% |
| બાજરો | 1,59,758 | 89.07% |
| જુવાર | 13,869 | 82.70% |
| મકાઈ | 2,71,406 | 95.85% |
| અન્ય અનાજ | 6,043 | 72.45% |
| તુવેર | 2,71,066 | 105.70% |
| મગ | 29,605 | 52.64% |
| અડદ | 86,531 | 108.89% |
| મઠ | 10,163 | 66.19% |
| અન્ય કઠોળ | 855 | 12.81% |
| કુલ ખરીફ વાવેતર | 78,55,131 | 92.08% |
આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે વાવેતરની દ્રષ્ટિએ ખેડૂતોએ પૂરી મહેનત કરી છે, પરંતુ વરસાદની ભારે ઘટ અને અછતના કારણે ઊભો પાક નિષ્ફળ જવાની અણી પર છે. જો આગામી દિવસોમાં વરસાદ નહીં વરસે તો સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે.
