વૈશ્વિક બજારમાં ભારતનો ડંકો: આફ્રિકન દેશ માટે મિડલ ઈસ્ટના દેશોને પછાડી બન્યો સૌથી મોટો ઉર્જા દાતા!
વૈશ્વિક વેપાર અને ઉર્જા ક્ષેત્રે ભારત હવે એક નવી મહાશક્તિ તરીકે ઉભરી આવી રહ્યું છે. અત્યાર સુધી પેટ્રોલ અને ડીઝલ જેવી પેટ્રોલિયમ પેદાશોની આયાત માટે માત્ર ખાડીના (મિડલ ઈસ્ટ) દેશો પર જ નિર્ભર રહેનાર ભારત, હવે વૈશ્વિક બજારમાં રિફાઇન્ડ ફ્યુઅલના સૌથી મોટા સપ્લાયર તરીકે પોતાની પકડ મજબૂત કરી રહ્યો છે. મધ્ય પૂર્વના સપ્લાય રૂટ ખોરવાતા અને વૈશ્વિક સમીકરણો બદલાતા પૂર્વ આફ્રિકાના એક મહત્વપૂર્ણ દેશે ખાડીના દેશોને છોડીને ભારત તરફ મોટો ઝોક અપનાવ્યો છે, જેના કારણે ભારત વૈશ્વિક સ્તરે નંબર-1 સપ્લાયર બની ગયું છે.
મધ્ય પૂર્વના સપ્લાય રૂટ ખોરવાતા કેન્યાનું ભારત તરફ મોટું વલણ
અત્યાર સુધી પૂર્વ આફ્રિકાનો દેશ કેન્યા સરકારી કરારો હેઠળ સાઉદી અરામકો અને એડનોક (ADNOC) જેવી ખાડી દેશોની મોટી કંપનીઓ પાસેથી બળતણ ખરીદતો હતો. પરંતુ, મધ્ય પૂર્વમાં સપ્લાય રૂટ ખોરવાઈ જવાના કારણે યુએઈ અને સાઉદી અરેબિયાનો પુરવઠો ભારે પ્રભાવિત થયો છે. આ સ્થિતિ વચ્ચે કેન્યાએ પેટ્રોલ, ડીઝલ અને જેટ ફ્યુઅલ માટે ભારત તરફ વલણ અપનાવ્યું છે. બેલ્જિયમની કોમોડિટી ડેટા એજન્સી ‘Kpler’ ના આંકડા મુજબ, કેન્યામાં યુએઈથી થતી તેલની આયાત જે જાન્યુઆરીમાં દરરોજ 90,000 બેરલ હતી, તે ઘટીને માત્ર 15,000 બેરલ રહી ગઈ છે.
UAE અને સાઉદી અરેબિયાને પછાડી ભારત બન્યું નંબર-1 સપ્લાયર
કેન્યાને ગેસોલિન, ડીઝલ અને જેટ ફ્યુઅલ મોકલવામાં ભારતે યુએઈ અને સાઉદી અરેબિયા જેવા દિગ્ગજ દેશોને પાછળ છોડી દીધા છે. જુલાઈ મહિનામાં આફ્રિકા ખંડમાં ભારતની પેટ્રોલિયમ પેદાશોની નિકાસમાં વાર્ષિક ધોરણે 66% નો મજબૂત વધારો નોંધાયો છે. યુરોપીયન યુનિયન (EU) દ્વારા રશિયન ક્રૂડમાંથી રિફાઇન કરાયેલી પ્રોડક્ટ્સ પર પ્રતિબંધો મૂકવામાં આવ્યા બાદ ભારતીય રિફાઇનરો માટે આફ્રિકન બજારોમાં નવી મોટી તકો ઊભી થઈ હતી, જેનો ભારતે ખૂબ જ કુશળતાપૂર્વક લાભ લીધો છે.
ભારતની મજબૂત રિફાઇનિંગ ક્ષમતા અને જામનગર કોમ્પ્લેક્સની તાકાત
આ વૈશ્વિક સફળતા પાછળ ભારતની શક્તિશાળી રિફાઇનિંગ ક્ષમતા મુખ્ય કારણ છે. ભારત વિશ્વનો ચોથો સૌથી મોટો ઓઇલ રિફાઇનર અને એશિયાનો બીજો સૌથી મોટો રિફાઇનિંગ દેશ છે. દેશની 22 રિફાઇનરીઓની કુલ ક્ષમતા વાર્ષિક 258.1 મિલિયન ટન છે. ખાસ કરીને, ગુજરાતના જામનગરમાં આવેલું રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝનું રિફાઇનિંગ કોમ્પ્લેક્સ વિશ્વનું સૌથી મોટું ઓઇલ રિફાઇનિંગ સેન્ટર છે, જે વૈશ્વિક માંગને પહોંચી વળવામાં મોટો ભાગ ભજવે છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં ભારતે 61.5 મિલિયન ટન પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની નિકાસ કરી હતી.
ભારત-કેન્યા વેપારમાં ઐતિહાસિક ઉછાળો અને નિકાસના આંકડા
ગુજરાતના સિક્કા બંદરગાહથી મોટા પ્રમાણમાં પેટ્રોલિયમ સપ્લાય સીધો કેન્યાના મોમ્બાસા બંદરગાહ પર પહોંચી રહ્યો છે. વાણિજ્ય મંત્રાલયના આંકડા અનુસાર, જુલાઈ 2026 માં કેન્યાને ભારતની કુલ નિકાસમાં અદ્ભુત 151.41% નો વધારો થયો છે. આ સાથે જ જુલાઈમાં ભારતની ગ્લોબલ પેટ્રોલિયમ નિકાસ 4.13 અબજ ડોલરથી વધીને 6.92 અબજ ડોલર (67.64% વાર્ષિક વૃદ્ધિ) પર પહોંચી ગઈ છે. વર્ષ 2025-26 માં બંને દેશો વચ્ચે 4.31 અબજ ડોલરનો દ્વિપક્ષીય વેપાર નોંધાયો હતો, જેમાં ભારતનું પલડું ખૂબ જ મજબૂત રહ્યું છે.
નિષ્કર્ષરૂપે કહી શકાય કે, ભારત હવે માત્ર સ્થાનિક જરૂરિયાતો પૂરતી મર્યાદિત આર્થિક સત્તા નથી, પરંતુ વૈશ્વિક ઉર્જા બજારનું એક અનિવાર્ય અને સશક્ત કેન્દ્ર બની ગયું છે. કાચું તેલ વિદેશથી આયાત કરીને તેને અત્યાધુનિક ટેકનોલોજીથી રિફાઇન કરી વિશ્વના અન્ય દેશોને મોકલવાની ભારતની આ ક્ષમતાએ ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ અને ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અભિયાનને વૈશ્વિક ફલક પર એક નવી ઓળખ અપાવી છે. મિડલ ઈસ્ટના વિકલ્પ તરીકે આફ્રિકન બજારમાં ભારતનું આ વર્ચસ્વ ભવિષ્યમાં દેશના આર્થિક અને વેપારી વિકાસને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જશે.
